Xalqaro valyuta fondi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 41–42-b. — ziyouz.com
Xalqaro valyuta fondi XALQARO VALYUTA FONDI, XVF (IMF; International Monetary Fund) — BMT ning ixtisoslaşgan muassasasi, a'zo mamlakatlarning valyuta hamkorligini amalga oşiradigan xalqaro taşkilot. 1944 y.da BrettonVuds (AKŞ) da ötkazilgan xalkaro valyutamoliya kongressida Jahon banki bilan bir vaqtda ta'sis etilgan (q. BrettonVuds bitimi). 1947 y. mart oyidan öz faoliyatini boşlagan. 182 mamlakat a'zo (1999). Ştabkvartirasi Vaşingtonda. Fondning rasmiy maqsadlari: maslahatlar beriş va valyuta muammolari böyiça hamkorlik qiliş orqali xalqaro valyuta hamkorligiga yordam körsatiş; xalqaro savdoning kengayişi va muvozanatli ösişi uçun qulay şaroitlarni yaratiş; valyuta kurelarining barqarorligiga yordam beriş, raqobat tufayli yuz beradigan valyuta devalvatsiyalarining oldini oliş; köp tomonlama tölovlar tizimini yaratişda va jahon savdosini rivojiga tösiq qöyadigan valyuta almaştiriş bilan boğliq çeklaşlarni bartaraf etişda yordam körsatiş; a'zo mamlakatlarga öz tölov balanslarini tiklaş, şuningdek, ularning xalqaro tölov balanslari taqçilligi davomiyligi va miqsorini qisqartiriş uçun muddatli moliyaviy mablağlar beriş. XVF jahon valyutalari monitoringini olib boradi, barça mamlakatlar urtasida taşkiliy tölov tizimi faoliyatiga yordam beradi, tölov balansida çuqur taqçilikka uçragan, şuningdek, öz valyutasining töliq konvertatsiyasiga erişmoqçi bölgan mamlakatlarga karz beradi. XVF kapitali a'zo mamlakatlar tölaydigan va ularning har biri uçun belgilangan kvotaga muvofiq badallar xisobidan taşkil topadi.
1998 y. boşida XVF kapitali 199 mlrd. dollarni taşkil qiddi. AQŞ, Buyuk Britaniya, GFR, Fransiya, Yaponiya, Italiya, Kanada eng katta kvotalarga ega. Uning ösişi yangi a'zolarning badal puli va kreditlarga tölangan foizlar xisobiga yuz beradi.
XVFning rahbar orgagşari — Boşqaruvçilar kengaşi va Muvaqqat qömita. Boşqaruvçilar kengaşi — oliy organ bölib, har bir a'zo — mamlakat tomonidan 5 y.ga tayinlanadigan boşqaruvçilar va ularning örinbosarlari (odatda, a'zo mamlakatlar moliya vazirlari yoki Markaziy banki boşkaruvçilari)dan taşkil topadi. Kengaş har yili sessiyaga yiğiladi. Muvaqqat qömita XVFning 24 boşqaruvçisidan iborat bölib, bir yilda 2 marta yiğiladi va Boşqaruvçilar kengaşi oldida xisob beradi. XVFning ijroiya organlari — Ijroiya kengaş, unga doimiy asosda eng katta kvotalarga ega bölgan mamlakatlar tomonidan tayinlanadigan yoki mamlakatlar guruhi saylaydigan 24 ijroçi direktor kiradi. Ijroiya kengaş majlislari har haftada 3 marta ötkaziladi. Ijroiya kengaş ijroçi direktorii saylaydi. XVF kapitalida kvotasini hisobga olgan holda 7 ta rivojlangan mamlakatlarga ovozlarning 45%, şu jumladan, AQŞ ga 18% töğri keladi.
XVF kreditlari tölov balansidagi nomuvozanatlik sabablariga kura bir neça turlarga bölinadi. XVFning oddiy krediti tölov balansidagi vaqtinçalik tangliklarni bartaraf etiş maqsadlarida 1 y.gaça muddatga SDRrya beriladi (uni 4—5 yilgaça çöziş imkoniyati bilan). Katta mikdordagi kreditlar foiz bilan «STEND Bay» şartnomasini tuzgan mamlakatlarga XVF barqarorlaştiriş dasturi bajarilişiga qarab ajratiladi.
1991 y. Özbekistonning öz mustaqilligini qölga kiritiş boşqa nufuzli xalqaro taşkilotlar qatorida XVFga a'zo bölib kirişi uçun şartşaroit yaratdi. 1992 y.ning 2 iyulida «Özbekiston Respublikasining Xalk,aro valyuta fondi, Xalqaro tiklaniş va taraqqiyot banki, Xalqaro rivojlaniş uyuşmasi, Xalqaro moliya korporatsiyasi, InvestiTsiyalarni kafolatlaş böyiça köp tomonlama Agentlikka a'zoligi töğrisida» Özbekiston Respublikasi qonunining qabul kilinişi mamlakatimizni XVFga teng huquqli a'zo bölib kirişi uçun huquqiy asos böldi. 1992 y. 27 apr.da Özbekiston XVF a'zoligiga qabul qilindi va Toşkent ş.da uning vakolatxonasi oçildi.
1998 y. 18 martda ÖzR Vazirlar Mahkamasining «Xalqaro valyuta fondi bilan hamkorlikni çuqurlaştiriş böyiça çoratadbirlar töğrisida» qarori qabul qilindi va respublikaning XVF bilan aloqalarini yanada rivojlantiriş tadbirlari işlab çiqildi. 2002 y.da Özbekiston Hukumati va XVF örtasida Memorandum imzolandi. 2003 y.ning iyun oyida Özbekiston Respublikasi Hukumati va Markaziy banki tomonidan «Joriy xalkaro operatsiyalar böyiça milliy valyutani erkin ayirboşlaş böyiça harakat rejasi» işlab çiqildi va u XVFga taqsim etildi. 2003 y.ning 15 okt.da Özbekiston Respublikasi XVF Bitimining 8moddasiga imzo çekdi va milliy valyuta — sömni joriy xalqaro operatsiyalar böyiça çet el valyutalariga erkin ayirboşlaşni ta'minlaş böyiça majburiyatni qabul qiddi.
Xöjayor Şennayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХАЛҚАРО ВАЛЮТА ФОНДИ, ХВФ (IMF; International Monetary Fund) — БМТ нинг ихтисослашган муассасаси, аъзо мамлакатларнинг валюта ҳамкорлигини амалга оширадиган халқаро ташкилот. 1944 й.да БреттонВудс (АКШ) да ўтказилган халкаро валютамолия конгрессида Жаҳон банки билан бир вақтда таъсис этилган (қ. БреттонВудс битыми). 1947 й. март ойидан ўз фаолиятини бошлаган. 182 мамлакат аъзо (1999). Штабквартираси Вашингтонда. Фонднинг расмий мақсадлари: маслаҳатлар бериш ва валюта муаммолари бўйича ҳамкорлик қилиш орқали халқаро валюта ҳамкорлигига ёрдам кўрсатиш; халқаро савдонинг кенгайиши ва мувозанатли ўсиши учун қулай шароитларни яратиш; валюта куреларининг барқарорлигига ёрдам бериш, рақобат туфайли юз берадиган валюта девальвацияларининг олдини олиш; кўп томонлама тўловлар тизимини яратишда ва жаҳон савдосини ривожига тўсиқ қўядиган валюта алмаштириш билан боғлиқ чеклашларни бартараф этишда ёрдам кўрсатиш; аъзо мамлакатларга ўз тўлов балансларини тиклаш, шунингдек, уларнинг халқаро тўлов баланслари тақчиллиги давомийлиги ва миқцорини қисқартириш учун муддатли молиявий маблағлар бериш. ХВФ жаҳон валюталари мониторингини олиб боради, барча мамлакатлар уртасида ташкилий тўлов тизими фаолиятига ёрдам беради, тўлов балансида чуқур тақчиликка учраган, шунингдек, ўз валютасининг тўлиқ конвертациясига эришмоқчи бўлган мамлакатларга карз беради. ХВФ капитали аъзо мамлакатлар тўлайдиган ва уларнинг ҳар бири учун белгиланган квотага мувофиқ бадаллар хисобидан ташкил топади.
1998 й. бошида ХВФ капитали 199 млрд. долларни ташкил қидди. АҚШ, Буюк Британия, ГФР, Франция, Япония, Италия, Канада энг катта квоталарга эга. Унинг ўсиши янги аъзоларнинг бадал пули ва кредитларга тўланган фоизлар хисобига юз беради.
ХВФнинг раҳбар оргагшари — Бошқарувчилар кенгаши ва Муваққат қўмита. Бошқарувчилар кенгаши — олий орган бўлиб, ҳар бир аъзо — мамлакат томонидан 5 й.га тайинланадиган бошқарувчилар ва уларнинг ўринбосарлари (одатда, аъзо мамлакатлар молия вазирлари ёки Марказий банки бошкарувчилари)дан ташкил топади. Кенгаш ҳар йили сессияга йиғилади. Муваққат қўмита ХВФнинг 24 бошқарувчисидан иборат бўлиб, бир йилда 2 марта йиғилади ва Бошқарувчилар кенгаши олдида хисоб беради. ХВФнинг ижроия органлари — Ижроия кенгаш, унга доимий асосда энг катта квоталарга эга бўлган мамлакатлар томонидан тайинланадиган ёки мамлакатлар гуруҳи сайлайдиган 24 ижрочи директор киради. Ижроия кенгаш мажлислари ҳар ҳафтада 3 марта ўтказилади. Ижроия кенгаш ижрочи директории сайлайди. ХВФ капиталида квотасини ҳисобга олган ҳолда 7 та ривожланган мамлакатларга овозларнинг 45%, шу жумладан, АҚШ га 18% тўғри келади.
ХВФ кредитлари тўлов балансидаги номувозанатлик сабабларига кура бир неча турларга бўлинади. ХВФнинг оддий кредити тўлов балансидаги вақтинчалик тангликларни бартараф этиш мақсадларида 1 й.гача муддатга СДРря берилади (уни 4—5 йилгача чўзиш имконияти билан). Катта микдордаги кредитлар фоиз билан «СТЭНД Бай» шартномасини тузган мамлакатларга ХВФ барқарорлаштириш дастури бажарилишига қараб ажратилади.
1991 й. Ўзбекистоннинг ўз мустақиллигини қўлга киритиш бошқа нуфузли халқаро ташкилотлар қаторида ХВФга аъзо бўлиб кириши учун шартшароит яратди. 1992 й.нинг 2 июлида «Ўзбекистон Республикасининг Халк,аро валюта фонди, Халқаро тикланиш ва тараққиёт банки, Халқаро ривожланиш уюшмаси, Халқаро молия корпорацияси, ИнвестиЦияларни кафолатлаш бўйича кўп томонлама Агентликка аъзолиги тўғрисида» Ўзбекистон Республикаси қонунининг қабул килиниши мамлакатимизни ХВФга тенг ҳуқуқли аъзо бўлиб кириши учун ҳуқуқий асос бўлди. 1992 й. 27 апр.да Ўзбекистон ХВФ аъзолигига қабул қилинди ва Тошкент ш.да унинг ваколатхонаси очилди.
1998 й. 18 мартда ЎзР Вазирлар Маҳкамасининг «Халқаро валюта фонди билан ҳамкорликни чуқурлаштириш бўйича чоратадбирлар тўғрисида» қарори қабул қилинди ва республиканинг ХВФ билан алоқаларини янада ривожлантириш тадбирлари ишлаб чиқилди. 2002 й.да Ўзбекистон Ҳукумати ва ХВФ ўртасида Меморандум имзоланди. 2003 й.нинг июнь ойида Ўзбекистон Республикаси Ҳукумати ва Марказий банки томонидан «Жорий халкаро операциялар бўйича миллий валютани эркин айирбошлаш бўйича ҳаракат режаси» ишлаб чиқилди ва у ХВФга тақцим этилди. 2003 й.нинг 15 окт.да Ўзбекистон Республикаси ХВФ Битимининг 8моддасига имзо чекди ва миллий валюта — сўмни жорий халқаро операциялар бўйича чет эл валюталарига эркин айирбошлашни таъминлаш бўйича мажбуриятни қабул қидди.
Хўжаёр Шеннаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.