Xalqlarning Buyuk köçişi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 57–58-b. — ziyouz.com
Xalqlarning Buyuk köçişi - Yevropada mil. 4—7-a.larda germanlar, slavyanlar, sarmatlar va b. kabilalarning Rim imperiyasi xududiga ötişidan iborat yalpi etnik köçişlarning şartli nomi. 4-a.ning 70-y.laridan boşlab gunnlar ning ommaviy ravişda ğarbga siljişlari X. b.k.ga bevosita turtki bölgan. Gunnlar Uralböyidan yuriş boşlab taxm. 370 y. Volgani keçib ötganlar, söngra böysundirilgan alanlar bilan birga Şim. Qora dengiz sohillarida yaşovçi gotlarta hujum qilganlar (375). 376 y. kuzida gunnlar tazyiqiga bardoş berolmagan vestgotlarning bir qismi Rimning ruxsati bilan imperiyaga tegişli Dunayning jan. dagi hududga joylaşganlar. Biroq hukumat amaldorlarining zöravonligi natijasida vestgotlar 377 y. qözğolon kötarganlar. 378 y. 9 avg. da Rim qöşini Adrianopol yaqinida qözğolonçilar tomonidan tormor keltirilgan. Gotlar, alanlar va gunnlarning imperiyaga tazyiqi töxtatilgan, lekin gotlar Dunay daryosi va Bolqon toğlari orasidagi hududda Rim federati sifatida yaşay boşlagan, Rim armiyasida varvarlaşuv jarayoni kuçaygan. 4-a. oxiridan varvarlar tazyiqi yangidan avjga çiqqan. 394—395 y.lar qişida gunnlar Suriya va Kappadokiyada çopkun uyuştirganlar. Vestgotlar Alarix I boşçiligida Yunonistonni talontoroj etib, Illirikada muqim örnaşganlar. 410 y. 24 avg.da ular Rimni egallab, uni talaganlar. Garçi gotlar 27 avg. dayoq Rimdan ketgan bölsalarda, «abadiy şahar»ning kulaşi ulkan ma'naviy ahamiyatga ega bölgan. 5-a. mobaynida german qabilalari Ğarbiy Rim imperiyasining butun hududi böylab joylaşib, bu yerda bir neça varvar qirolliklarini barpo etganlar. Xususan, Galliyaning jan.ğarbida markazi Tuluza ş. bölgan Vestgot qirolligi (418 y.; u keyinçalik Ispaniyaga ham tarqalgan), Şim. Afrikada Vandallar qirolligi (429—439), Italiyada Ostgotlar kirolligi (493), Şim. Galliyada Franklar qirolligi (476 y.; keyinçalik u köplab varvar kirolliklarini tobe etgan, q. Frank davlati), Galliyaning jan.şarqida markazi Lion ş. bölgan Burgundlar kirolligi (taxm. 457 y.); angllar, sakslar, yutlar 5-a. örtalaridan boşlab Britaniyani bosib ola boşlaganlar va 6-a. oxiri — 7-a.da bu yerda özlarining bir qança qirolliklarini barpo etganlar. 5-a. boşida Örta Dunay (Pannoniya)da örnaşib olgan gunnlar Attila davrida (434— 453) Galliya va Italiyani egallaşga harakat qilganlar. Biroq Katalaun jangi (451)dan söng ularning ittifoqi parçalanib ketgan. Imperator Yustinian I davrida Şarkiy Rim imperiyasi (Vizantiya) varvarlardan Şim. Afrika, Italiya va Ispaniyaning bir qismini qaytarib olib, bu yerlarda Rim tartibotlarini qisman tiklaşga erişgan. X.b.k.ning sönggi bosqiçi 6-a. oxiri — 7-a.larga töğri kelgan. 568 y. langobardlar Şim. va Örta Italiyada muqim örnaşganlar. Slavyanlar — avarlar va protobolgarlar (bulğorlar) kömagida Bolqon ya.o.da mustahkam joylaşa boşlaşgan, natijada 7-a. ga kelib bu hudud aholisi, asosan, slavyanlardan iborat bölib, ular öz knyazliklarini tuzganlar, Slavyanlarning bir qismi Kiçik Osiyoga, Vizantiya imperiyasi hududiga borib joylaşgan. Slavyanlar ğarbga — alemannlar va sakslar egallagan hududlarga qadar tarqalişgan. X.b.k.ning ijtimoiyiqtisodiy va siyosiy oqibatlari juda ulkan bölgan. U Ğarbiy Rim imperiyasining qulaşiga olib kelgan.
Ad.: Udalsova 3. V., Italiya i Vizantiya v VI v., M., 1959.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХАЛҚЛАРНИНГ БУЮК КЎЧИШИ - Европада мил. 4—7-а.ларда германлар, славянлар, сарматлар ва б. кабилаларнинг Рим империяси худудига ўтишидан иборат ялпи этник кўчишларнинг шартли номи. 4-а.нинг 70-й.ларидан бошлаб гуннлар нинг оммавий равишда ғарбга силжишлари X. б.к.га бевосита туртки бўлган. Гуннлар Уралбўйидан юриш бошлаб тахм. 370 й. Волгани кечиб ўтганлар, сўнгра бўйсундирилган аланлар билан бирга Шим. Қора денгиз соҳилларида яшовчи готларта ҳужум қилганлар (375). 376 й. кузида гуннлар тазйиқига бардош беролмаган вестготларнинг бир қисми Римнинг рухсати билан империяга тегишли Дунайнинг жан. даги ҳудудга жойлашганлар. Бироқ ҳукумат амалдорларининг зўравонлиги натижасида вестготлар 377 й. қўзғолон кўтарганлар. 378 й. 9 авг. да Рим қўшини Адрианополь яқинида қўзғолончилар томонидан тормор келтирилган. Готлар, аланлар ва гуннларнинг империяга тазйиқи тўхтатилган, лекин готлар Дунай дарёси ва Болқон тоғлари орасидаги ҳудудда Рим федерати сифатида яшай бошлаган, Рим армиясида варварлашув жараёни кучайган. 4-а. охиридан варварлар тазйиқи янгидан авжга чиққан. 394—395 й.лар қишида гуннлар Сурия ва Каппадокияда чопкун уюштирганлар. Вестготлар Аларих I бошчилигида Юнонистонни талонторож этиб, Иллирикада муқим ўрнашганлар. 410 й. 24 авг.да улар Римни эгаллаб, уни талаганлар. Гарчи готлар 27 авг. даёқ Римдан кетган бўлсаларда, «абадий шаҳар»нинг кулаши улкан маънавий аҳамиятга эга бўлган. 5-а. мобайнида герман қабилалари Ғарбий Рим империясининг бутун ҳудуди бўйлаб жойлашиб, бу ерда бир неча варвар қиролликларини барпо этганлар. Хусусан, Галлиянинг жан.ғарбида маркази Тулуза ш. бўлган Вестгот қироллиги (418 й.; у кейинчалик Испанияга ҳам тарқалган), Шим. Африкада Вандаллар қироллиги (429—439), Италияда Остготлар кироллиги (493), Шим. Галлияда Франклар қироллиги (476 й.; кейинчалик у кўплаб варвар киролликларини тобе этган, қ. Франк давлати), Галлиянинг жан.шарқида маркази Лион ш. бўлган Бургундлар кироллиги (тахм. 457 й.); англлар, сакслар, ютлар 5-а. ўрталаридан бошлаб Британияни босиб ола бошлаганлар ва 6-а. охири — 7-а.да бу ерда ўзларининг бир қанча қиролликларини барпо этганлар. 5-а. бошида Ўрта Дунай (Паннония)да ўрнашиб олган гуннлар Аттила даврида (434— 453) Галлия ва Италияни эгаллашга ҳаракат қилганлар. Бироқ Каталаун жанги (451)дан сўнг уларнинг иттифоқи парчаланиб кетган. Император Юстиниан I даврида Шаркий Рим империяси (Византия) варварлардан Шим. Африка, Италия ва Испаниянинг бир қисмини қайтариб олиб, бу ерларда Рим тартиботларини қисман тиклашга эришган. Х.б.к.нинг сўнгги босқичи 6-а. охири — 7-а.ларга тўғри келган. 568 й. лангобардлар Шим. ва Ўрта Италияда муқим ўрнашганлар. Славянлар — аварлар ва протоболгарлар (булғорлар) кўмагида Болқон я.о.да мустаҳкам жойлаша бошлашган, натижада 7-а. га келиб бу ҳудуд аҳолиси, асосан, славянлардан иборат бўлиб, улар ўз князликларини тузганлар, Славянларнинг бир қисми Кичик Осиёга, Византия империяси ҳудудига бориб жойлашган. Славянлар ғарбга — алеманнлар ва сакслар эгаллаган ҳудудларга қадар тарқалишган. Х.б.к.нинг ижтимоийиқтисодий ва сиёсий оқибатлари жуда улкан бўлган. У Ғарбий Рим империясининг қулашига олиб келган.
Ад.: Удальцова 3. В., Италия и Византия в VI в., М., 1959.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.