Xalsedon
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 22-b. — ziyouz.com
Xalsedon (Marmar dengizi sohilidagi qad. Xalkedon ş. nomidan) — mineral, kvarsning yopiq kristalli turi. Tarkibida aralaşma holda Ğe3+, A13+, 1—1,5% suv va b. böladi. Tolalari parallel va radial şu'lasimon şakllar hosil qiladi. Kurtak, pöstloq va şodasimon hamda stalaktitga öxşaş agregat, tomir va konkretsiyalar hosil qiladi. Oq, kulrang, havo rang, sariq, kök, qizğişqönğir rangli turi köp. Mumdek yaltiroq. Qattiqligi 6,5—7, ziçligi 2,6 g/sm3. Mumli X.ning turlari: rangi böyiça — serdolik, xrizopraz, sarder, moxovik, sapfirin va b.; teksturasi böyiça — agat (aqiq), oniks va b. mavjud. Kimyoviy va biogen çökindi jinslar tarkibiga kiradi. X. — keng tarqalgan jins hosil qiluvçi mineral. Past trali gidrotermal eritmalardan hamda diagenez, epigenez va nuraş jarayonlarida hosil böladi; issiq buloqlarda töplanadi. X. köpgina kremniyli jinslar, şunintdek, yaşmaning asosiy komponenti. Köpinça kvars va opal bilan birga uçraydi. Abraziv material sifatida, soat toşlari, zargarlik buyumlari tayyorlaşda qadimdan işlatiladi. Baykal orti şarkida (Tudsun), Ural (Magnitogorsk), Kavkaz jan.da (Axaltaka), Qrim (Qoradoğ) da X. konlari mavjud. Özbekistonda Qurama toğlarida, jan. hududlarda va Toşkazğanda topilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХАЛЦЕДОН (Мармар денгизи соҳилидаги қад. Халкедон ш. номидан) — минерал, кварцнинг ёпиқ кристалли тури. Таркибида аралашма ҳолда Ғе3+, А13+, 1—1,5% сув ва б. бўлади. Толалари параллел ва радиал шуъласимон шакллар ҳосил қилади. Куртак, пўстлоқ ва шодасимон ҳамда сталактитга ўхшаш агрегат, томир ва конкрециялар ҳосил қилади. Оқ, кулранг, ҳаво ранг, сариқ, кўк, қизғишқўнғир рангли тури кўп. Мумдек ялтироқ. Қаттиқлиги 6,5—7, зичлиги 2,6 г/см3. Мумли Х.нинг турлари: ранги бўйича — сердолик, хризопраз, сардер, моховик, сапфирин ва б.; текстураси бўйича — агат (ақиқ), оникс ва б. мавжуд. Кимёвий ва биоген чўкинди жинслар таркибига киради. X. — кенг тарқалган жинс ҳосил қилувчи минерал. Паст трали гидротермал эритмалардан ҳамда диагенез, эпигенез ва нураш жараёнларида ҳосил бўлади; иссиқ булоқларда тўпланади. X. кўпгина кремнийли жинслар, шунинтдек, яшманинг асосий компоненти. Кўпинча кварц ва опал билан бирга учрайди. Абразив материал сифатида, соат тошлари, заргарлик буюмлари тайёрлащда қадимдан ишлатилади. Байкал орти шаркида (Тудцун), Урал (Магнитогорск), Кавказ жан.да (Ахалтака), Қрим (Қорадоғ) да X. конлари мавжуд. Ўзбекистонда Қурама тоғларида, жан. ҳудудларда ва Тошказғанда топилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.