Xaltalilar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 20–21-b. — ziyouz.com
Xaltalilar (Metatheria), qopçiqlilar — tirik tuğuvçi sut emizuvçilar infrasinfi (ayrim ma'lumotlarga köra, turkum). Gavdasining uz. 4 sm dan 160 sm gaça. Köpçilik X. urğoçisida bolasi xalta içida rivojlanadi. Xalta içida sut bezlari sörğiçi böladi. Boş miyasi tuban tuzilgan. Yöldoş (bandikutdan taşqari) hosil bölmaydi. Bögozlik davri 12,5—45 kun, bolasi nimjon (uz. 0,5—3 sm) tuğiladi, köpinça xaltasi içidagi sut bezi sörğiçiga yopişib olib, 250 kun davomida rivojlanadi. Sut maxsus muskullar yordamida bolasi oğziga siqib çiqarib turiladi. 1 turkumi va 9 oilasi (opossiumlar, yirtqiç X., xaltali çumolixörlar, xaltali körsiçqonlar, bandikutlar, vombatlar, kengurular va b.) mavjud. Avstraliya, Tasmaniya, Yangi Gvineya, Jan., Markaziy va Şim. Amerika, ayrim Katta zond o.da tarqalgan. Yangi Zelandiyada ham iqlimlaştirilgan. Raqobat kiluvçi yöldoşli sut emizuvçilarning bölmasligi tufayli X. Avstraliyada ular bilan konvergent belgilarga ega bölgan bir qator formalarni hosil qilgan. X. turlar soni (2400 ga yaqin) böyiça hoz. sut emizuvçilarning 6%ini taşkil etadi. Lekin ular adaptiv radiatsiya jihatdan qolgan barça sut emizuvçilar kabi xilmaxil. Ayrim turlari q.x.ga ziyon keltiradi. Bir qança turlari terisi va göşti uçun ovlanadi. 21 turi Xalkaro Qizil kitobga kiritilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХАЛТАЛИЛАР (Metatheria), қопчиқлилар — тирик туғувчи сут эмизувчилар инфрасинфи (айрим маълумотларга кўра, туркум). Гавдасининг уз. 4 см дан 160 см гача. Кўпчилик X. урғочисида боласи халта ичида ривожланади. Халта ичида сут безлари сўрғичи бўлади. Бош мияси тубан тузилган. Йўлдош (бандикутдан ташқари) ҳосил бўлмайди. Бўгозлик даври 12,5—45 кун, боласи нимжон (уз. 0,5—3 см) туғилади, кўпинча халтаси ичидаги сут бези сўрғичига ёпишиб олиб, 250 кун давомида ривожланади. Сут махсус мускуллар ёрдамида боласи оғзига сиқиб чиқариб турилади. 1 туркуми ва 9 оиласи (опоссиумлар, йиртқич X., халтали чумолихўрлар, халтали кўрсичқонлар, бандикутлар, вомбатлар, кенгурулар ва б.) мавжуд. Австралия, Тасмания, Янги Гвинея, Жан., Марказий ва Шим. Америка, айрим Катта зонд о.да тарқалган. Янги Зеландияда ҳам иқлимлаштирилган. Рақобат килувчи йўлдошли сут эмизувчиларнинг бўлмаслиги туфайли X. Австралияда улар билан конвергент белгиларга эга бўлган бир қатор формаларни ҳосил қилган. X. турлар сони (2400 га яқин) бўйича ҳоз. сут эмизувчиларнинг 6%ини ташкил этади. Лекин улар адаптив радиация жиҳатдан қолган барча сут эмизувчилар каби хилмахил. Айрим турлари қ.х.га зиён келтиради. Бир қанча турлари териси ва гўшти учун овланади. 21 тури Халкаро Қизил китобга киритилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.