Xamsaçilik
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 61–63-b. — ziyouz.com
Xamsaçilik — Şarq xalklari adabiyotida dostonnavislik şakllaridan biri; «Xamsa» yoziş bilan boğliq adabiy an'ana. Nizomiy Ganjaviy asos solgan.
Ijodkorlar Nizomiy «Panj ganj»ini («Beş xazina») taşkil etuvçi «Mahzan ulasror», «Xusrav va Şirin», «Layli va Majnun», «Haft paykar», «Iskandarnoma» dostonlarining mavzui, syujet va kompozitsiyasi, qaxramonlari, vazni, joylaşiş tartibini saqlagan holda mustaqil asar yaratganlar. Bu badiiy ijodda katta mahorat maktabi sanalgan. Xamsa dostonlarining har biri mavzui, qahramonlari, hatto qöyilgan masalalarigaça aniqlikka ega bölib, bu janrda ijod kilgan yozuvçi öz mahoratini ana şu an'anaviy vositalar yordamida körsatişi, şu orqali öz davri ideallarini ifodalaşi lozim bölgan. An'anaga kura, xamsadagi 1dostonning asosini falsafiyaxloqiy masalalar taşkil etgan. 2—3dostonlar sevgi orkali aks ettirilgan ijtimoiyma'naviy masalalarni yorituvçi mavzu asosida uyuşgan. 4doston sarguzaşt asar bölib, unda adolatli şoh masalasi kötarilgan. Sönggi doston avvalgilarining xulosasi, umumlaşmasi bölib, unda ijodkorning ma'naviyaxloqiy, ijtimoiysiyosiy, falsafiy karaşlari aks etgan. Şarqda badiiy qimmati turliça bölgan 50 dan ortiq xamsalar vujudga kelgan. Xamsaning aloxida dostonlariga javoblar ham yozilgan. Pekin bizgaça bu asarlarning hammasi ham yetib kelgan emas. Xamsa dostonlaridan faqat birigagina javob yozib, yuksak darajada şuhrat qozongan ijodkorlar ham bölgan (Fuzuliy, «Layli va Majnun»). X.da eng köp dostonlar «Layli va Majnun» mavzuida yaratilgan. Keyingi örinlarda tegişli ravişda «Xusrav va Şirin», «Mahzan ulasror», «Iskandarnoma», «Haft paykar» mavzuidagi dostonlar turadi.
Xamsanavislar uz asarlarida epikromanik, qaxramonlik yoki sufiylik mavzuini birinçi uringa qöyganlar. Nizomiy Ganjaviy «Xamsa»sining syujet va mavzulari turli xalqlar badiiy adabiyotlariga ta'sir etib, 13— 20-a.lar mobaynida 600 dan ortiq asar yaratilgan.
Nizomiy «Xamsa»sini fors tilida yozgan. Boşqa xalklar X. an'anasini uz tillarida davom ettirganlar. Turkiy, urdu, puştu, kurd, arman va b. tillarda xamsalar yaratilgan. Davrlar utişi bilan muayyan ijtimoiysiyosiy şaroitda belgilangan mavzu, syujet, kompozitsiya, obrazlarga ega bölgan «Xamsa» dostonlarining mazmuni, tarkibi özgarib borgan. X. an'anasi Kavkazorti, Örta Osiyo, Afğoniston, Pokiston va Hindiston mamlakatlarida davom ettirilgan.
Turkiy xalqlar adabiyotida X.ka qiziqiş 13—14-a.lardan boşlangan. Qutb Xorazmiy Nizomiyning «Xusrav va Şirin» dostonini, Haydar Xorazmiy şe'riy şaklini saqlagan holda ayrim özgarişlar bilan «Mahzan ulasror» dostonini turkiy tilga tarjima qilgan. Turkiy (uzbek) tilida «Hayrat ulabror», «Farhod va Şirin», «Layli va Majnun», «Sab'ai sayyor», «Saddi Iskandariy» nomlari bilan 5 doston — «Xamsa» yaratgan Alişer Navoiy X. taraqqiyotiga bekiyos hissa qöşgan va X.ni turkiy xalklar adabiyotida Nizomiy darajasiga kutardi. Bunda Navoiy uzigaça bulgan buyuk xamsanavislar — Nizomiy Ganjaviy, Amir Xusrav Dexlaviy va Abdurahmon Jomiylarni uziga ustoz deb bildi va ularning X.dagi ğoyaviybadiiy an'analarini mahorat bilan rivojlantirdi. X.ni yuqori poğonaga olib çiqdi. Navoiy X.da an'anaviy obrazlar hisoblangan Farhod, Şirin, Dilorom, Layli, Majnun, şohlardan Xusrav, Baxrom, Iskandar obrazlarini yangiça, uz davri adabiyotining insonparvarlik ğoyalari nuqtai nazaridan talqin etdi. Navoiy «Xamsa»si turli xalklar dostonçiligining keyingi taraqqiyotiga ijobiy ta'sir qilgan. Özbek şoiri Xoja («Maqsad ulatvor»), turk şoiri Lomiy va uyğur şoiri Nizoriy («Farhod va Şirin»), ozarbayjon şoiri Fuzuliy («Layli va Majnun») uzlarining dostonlarini Navoiyning «Xamsa» dostonlari ta'sirida yaratganlar. Navoiy «Xamsa»si ayni vaqtda özbek adabiy tilining boyligi, mukammal va rangbarangligini ham namoyiş etadi.
Ad.: Bertels Ye. E., Nizami i Fizuli, M., 1962; Bertels Ye.E., Navoi i Djami, M., 1965; Hayitmetov A., Şarq adabiyotining ijodiy metodi tarixidan, T., 1970; Aliyev G., Temi i syujeti Nizami v literaturax narodov Vostoka, M., 1985.
Habib Abdunazar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХАМСАЧИЛИК — Шарқ халклари адабиётида достоннавислик шаклларидан бири; «Хамса» ёзиш билан боғлиқ адабий анъана. Низомий Ганжавий асос солган.
Ижодкорлар Низомий «Панж ганж»ини («Беш хазина») ташкил этувчи «Маҳзан уласрор», «Хусрав ва Ширин», «Лайли ва Мажнун», «Ҳафт пайкар», «Искандарнома» достонларининг мавзуи, сюжет ва композицияси, қахрамонлари, вазни, жойлашиш тартибини сақлаган ҳолда мустақил асар яратганлар. Бу бадиий ижодда катта маҳорат мактаби саналган. Хамса достонларининг ҳар бири мавзуи, қаҳрамонлари, ҳатто қўйилган масалаларигача аниқликка эга бўлиб, бу жанрда ижод килган ёзувчи ўз маҳоратини ана шу анъанавий воситалар ёрдамида кўрсатиши, шу орқали ўз даври идеалларини ифодалаши лозим бўлган. Анъанага кура, хамсадаги 1достоннинг асосини фалсафийахлоқий масалалар ташкил этган. 2—3достонлар севги оркали акс эттирилган ижтимоиймаънавий масалаларни ёритувчи мавзу асосида уюшган. 4достон саргузашт асар бўлиб, унда адолатли шоҳ масаласи кўтарилган. Сўнгги достон аввалгиларининг хулосаси, умумлашмаси бўлиб, унда ижодкорнинг маънавийахлоқий, ижтимоийсиёсий, фалсафий карашлари акс этган. Шарқда бадиий қиммати турлича бўлган 50 дан ортиқ хамсалар вужудга келган. Хамсанинг алохида достонларига жавоблар ҳам ёзилган. Пекин бизгача бу асарларнинг ҳаммаси ҳам етиб келган эмас. Хамса достонларидан фақат биригагина жавоб ёзиб, юксак даражада шуҳрат қозонган ижодкорлар ҳам бўлган (Фузулий, «Лайли ва Мажнун»). Х.да энг кўп достонлар «Лайли ва Мажнун» мавзуида яратилган. Кейинги ўринларда тегишли равишда «Хусрав ва Ширин», «Маҳзан уласрор», «Искандарнома», «Ҳафт пайкар» мавзуидаги достонлар туради.
Хамсанавислар уз асарларида эпикроманик, қахрамонлик ёки суфийлик мавзуини биринчи уринга қўйганлар. Низомий Ганжавий «Хамса»сининг сюжет ва мавзулари турли халқлар бадиий адабиётларига таъсир этиб, 13— 20-а.лар мобайнида 600 дан ортиқ асар яратилган.
Низомий «Хамса»сини форс тилида ёзган. Бошқа халклар X. анъанасини уз тилларида давом эттирганлар. Туркий, урду, пушту, курд, арман ва б. тилларда хамсалар яратилган. Даврлар утиши билан муайян ижтимоийсиёсий шароитда белгиланган мавзу, сюжет, композиция, образларга эга бўлган «Хамса» достонларининг мазмуни, таркиби ўзгариб борган. X. анъанаси Кавказорти, Ўрта Осиё, Афғонистон, Покистон ва Ҳиндистон мамлакатларида давом эттирилган.
Туркий халқлар адабиётида Х.ка қизиқиш 13—14-а.лардан бошланган. Қутб Хоразмий Низомийнинг «Хусрав ва Ширин» достонини, Ҳайдар Хоразмий шеърий шаклини сақлаган ҳолда айрим ўзгаришлар билан «Маҳзан уласрор» достонини туркий тилга таржима қилган. Туркий (узбек) тилида «Ҳайрат улаброр», «Фарҳод ва Ширин», «Лайли ва Мажнун», «Сабъаи сайёр», «Садди Искандарий» номлари билан 5 достон — «Хамса» яратган Алишер Навоий X. тараққиётига бекиёс ҳисса қўшган ва Х.ни туркий халклар адабиётида Низомий даражасига кутарди. Бунда Навоий узигача булган буюк хамсанавислар — Низомий Ганжавий, Амир Хусрав Дехлавий ва Абдураҳмон Жомийларни узига устоз деб билди ва уларнинг Х.даги ғоявийбадиий анъаналарини маҳорат билан ривожлантирди. Х.ни юқори поғонага олиб чиқди. Навоий Х.да анъанавий образлар ҳисобланган Фарҳод, Ширин, Дилором, Лайли, Мажнун, шоҳлардан Хусрав, Бахром, Искандар образларини янгича, уз даври адабиётининг инсонпарварлик ғоялари нуқтаи назаридан талқин этди. Навоий «Хамса»си турли халклар достончилигининг кейинги тараққиётига ижобий таъсир қилган. Ўзбек шоири Хожа («Мақсад улатвор»), турк шоири Ломий ва уйғур шоири Низорий («Фарҳод ва Ширин»), озарбайжон шоири Фузулий («Лайли ва Мажнун») узларининг достонларини Навоийнинг «Хамса» достонлари таъсирида яратганлар. Навоий «Хамса»си айни вақтда ўзбек адабий тилининг бойлиги, мукаммал ва рангбаранглигини ҳам намойиш этади.
Ад.: Бертельс Е. Э., Низами и Физули, М., 1962; Бертельс Е.Э., Навои и Джами, М., 1965; Ҳайитметов А., Шарқ адабиётининг ижодий методи тарихидан, Т., 1970; Алиев Г., Темы и сюжеты Низами в литературах народов Востока, М., 1985.
Ҳабиб Абдуназар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.