«Xamsat ul-mutahayyirin»
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 60–61-b. — ziyouz.com
«Xamsat ul-mutahayyirin» — Alişer Navoiy tomonidan uning piri va ustozi Abdurahmon Jomiy vafoti munosabati bilan 1494 y.da yozilgan, adabiyotning xotira turiga oid asar nomi.
«X.ulM.» iborasi «hayratlanarli beşlik» ma'nosida. Jomiy 14-a. ning 40-y.lari oxiri va 50-y.larida Samarqandda Uluğbek madrasasida, söng boşqa madrasalarda öqib yurar ekan, darslarni yaxşi özlaştirişda u boşliq 5 talaba «X.ulM.» deb nom çiqargan. «X.ulM.» deganda odatda 5 yorug yulduz (aniqroği, sayyoralardan Atorud, Zuhra, Mirrix, Muştariy, Zuhal) közda tutiladi. Bunda Navoiy öşa iboradan foydalangan.
«X.ulM.» risolasi ham 5 qismdan taşkil topgan bölib, muqaddima, 3 maqolat hamda xotimadan iborat. «Muqaddima»da Jomiyning qaçon va kayerda tuğilgani, köproq qayerda yaşagani, naslnasabi, juda erta savod çiqargani, ötkir iste'dod egasi bölib, kiçiklikdan şe'rlar yoza boşlagani, tasavvufda Sa'diddin Koşğariyga şogird tuşgani, ilmda tez kamol topib, odamlar bilan muomalada özini har tomondan oddiy tutgani töğrisida ma'lumotlar beriladi.
«X.ulM.»ning asosiy qismi 3 maqolatdan taşkil topgan bölib, birinçi makrlatda Navoiy şaxsan özi bilan Jomiy orasida yuz bergan voqea va hodisalar, noyob ijodiy suhbat va uçraşuvlar haqida 16 hikoya keltirgan. Ularning har birida Jomiyning yuksak aqlzakovati, öz yaqinlari va şogirdlariga samimiyligi, şu bilan birga, talabçan bölgani, hozirjavobligi, hazilmutoyibaga moyilligi, köp masalalarda Navoiy bilan hamfikr bölgani yaqqol közga taşlanadi.
Ikkinçi maqolatda Navoiy va Jomiyning özaro yozişmalariga izoxdar berilgan. Bu ikki uluğ şaxs bevosita muloqot imkoniyati yöq vaqtlarda bir-birlariga uzluksiz xat yozib, holahvol söraşib turişgan. Ular öz maktublarida ba'zan öz davrining muhim ijtimoiysiyosiy muammolari yuzasidan ham fikr almaşişgan. Bu nomalar goh nasrda, goh nazmda bitilgan. Mas, Jomiyning 1472 y. haj safariga çiqib, Iroqning Dajla daryosi böyidan Navoiyga Vatanini soğinib yöllagan xatidagi ğazalida şunday bir bayt bor:
Bar kanori Dajla dur az yoru mahjur az diyor,
Doram az aşki şafaqgun Dajlai xun bar kanor.
Mazmuni:
Dajla böyida yoru diyor bilan ayrilikda,
Şafaqrang közyoşlarimdan şu yerda yana bir Dajla paydo böldi.
Navoiy esa öşa «ğazalğa tatabbu' qilib», noma yozib, Jomiyga jönatgan. «X.ulM.»dan ma'lum böladiki, Navoiyning «Tuhfat ulafkor» qasidasining yaratilişida Jomiyning xam roli katta bölgan.
Uçinçi makrlatda Jomiy yozgan va turli adabiy janrlarga oid 40 asarning röyxati, bu asarlarning bir qançalarining yuzaga kelişida Navoiy sababçi bölgani aniq misollar bilan izoxlab berilgan.
«Xotima» qismida Navoiy Jomiy xuzurida mutolaa qilgan va foydalangan kitoblarning şarhlari, uning ba'zi zamondoşlari haqida öta salbiy fikrlar bildirgani va buning sabablari, şoirning vafoti va dafn etiliş tafsilotlari ğoyat ta'sirli körsatilgan. Asar oxirida Navoiyning ustozi motami munosabati bilan forsiy tilda yozgan marsiyasi matni töla keltirilgan.
Naşri: Alişer Navoiy, Mukammal asarlar töplami [20 j.li], 15j., T., 1999.
Ad.: Özbek adabiyoti tarixi [5j.li], 2j., T., 1977.
Abduqodir Hayitmetov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ХАМСАТ УЛ-МУТАҲАЙЙИРИН» — Алишер Навоий томонидан унинг пири ва устози Абдураҳмон Жомий вафоти муносабати билан 1494 й.да ёзилган, адабиётнинг хотира турига оид асар номи.
«Х.улМ.» ибораси «ҳайратланарли бешлик» маъносида. Жомий 14-а. нинг 40-й.лари охири ва 50-й.ларида Самарқандда Улуғбек мадрасасида, сўнг бошқа мадрасаларда ўқиб юрар экан, дарсларни яхши ўзлаштиришда у бошлиқ 5 талаба «Х.улМ.» деб ном чиқарган. «Х.улМ.» деганда одатда 5 ёруг юлдуз (аниқроғи, сайёралардан Аторуд, Зуҳра, Миррих, Муштарий, Зуҳал) кўзда тутилади. Бунда Навоий ўша иборадан фойдаланган.
«Х.улМ.» рисоласи ҳам 5 қисмдан ташкил топган бўлиб, муқаддима, 3 мақолат ҳамда хотимадан иборат. «Муқаддима»да Жомийнинг қачон ва каерда туғилгани, кўпроқ қаерда яшагани, наслнасаби, жуда эрта савод чиқаргани, ўткир истеъдод эгаси бўлиб, кичикликдан шеърлар ёза бошлагани, тасаввуфда Саъдиддин Кошғарийга шогирд тушгани, илмда тез камол топиб, одамлар билан муомалада ўзини ҳар томондан оддий тутгани тўғрисида маълумотлар берилади.
«Х.улМ.»нинг асосий қисми 3 мақолатдан ташкил топган бўлиб, биринчи макрлатда Навоий шахсан ўзи билан Жомий орасида юз берган воқеа ва ҳодисалар, ноёб ижодий суҳбат ва учрашувлар ҳақида 16 ҳикоя келтирган. Уларнинг ҳар бирида Жомийнинг юксак ақлзаковати, ўз яқинлари ва шогирдларига самимийлиги, шу билан бирга, талабчан бўлгани, ҳозиржавоблиги, ҳазилмутойибага мойиллиги, кўп масалаларда Навоий билан ҳамфикр бўлгани яққол кўзга ташланади.
Иккинчи мақолатда Навоий ва Жомийнинг ўзаро ёзишмаларига изохдар берилган. Бу икки улуғ шахс бевосита мулоқот имконияти йўқ вақтларда бир-бирларига узлуксиз хат ёзиб, ҳолаҳвол сўрашиб туришган. Улар ўз мактубларида баъзан ўз даврининг муҳим ижтимоийсиёсий муаммолари юзасидан ҳам фикр алмашишган. Бу номалар гоҳ насрда, гоҳ назмда битилган. Мас, Жомийнинг 1472 й. ҳаж сафарига чиқиб, Ироқнинг Дажла дарёси бўйидан Навоийга Ватанини соғиниб йўллаган хатидаги ғазалида шундай бир байт бор:
Бар канори Дажла дур аз ёру маҳжур аз диёр,
Дорам аз ашки шафақгун Дажлаи хун бар канор.
Мазмуни:
Дажла бўйида ёру диёр билан айриликда,
Шафақранг кўзёшларимдан шу ерда яна бир Дажла пайдо бўлди.
Навоий эса ўша «ғазалға татаббуъ қилиб», нома ёзиб, Жомийга жўнатган. «Х.улМ.»дан маълум бўладики, Навоийнинг «Туҳфат улафкор» қасидасининг яратилишида Жомийнинг хам роли катта бўлган.
Учинчи макрлатда Жомий ёзган ва турли адабий жанрларга оид 40 асарнинг рўйхати, бу асарларнинг бир қанчаларининг юзага келишида Навоий сабабчи бўлгани аниқ мисоллар билан изохлаб берилган.
«Хотима» қисмида Навоий Жомий хузурида мутолаа қилган ва фойдаланган китобларнинг шарҳлари, унинг баъзи замондошлари ҳақида ўта салбий фикрлар билдиргани ва бунинг сабаблари, шоирнинг вафоти ва дафн этилиш тафсилотлари ғоят таъсирли кўрсатилган. Асар охирида Навоийнинг устози мотами муносабати билан форсий тилда ёзган марсияси матни тўла келтирилган.
Нашри: Алишер Навоий, Мукаммал асарлар тўплами [20 ж.ли], 15ж., Т., 1999.
Ад.: Ўзбек адабиёти тарихи [5ж.ли], 2ж., Т., 1977.
Абдуқодир Ҳайитметов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.