Xan

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 67–68-b. — ziyouz.com

Xan XAN, Xan — qad. Xitoyda imperatorlar sulolasi (mil. av. 206 — mil. 220), uşbu sulola boşqargan davlat va xitoy xalkining nomi. X. sulolasi 2 qismga bölingan: Ğarbiy X. (Sixan — mil. av. 206 — mil. 25) Avvalgi X. (Syanxan) hamda Şarqiy X. (Dunxan — mil. 25—220) yoki Keyingi X. (Xouxan). Birinçi X. sulolasining asosçisi Lyu Ban bölib, u Gaotszu nomi bilan mil. av. 202—195 y.lari, ikkinçi X. sulolasining asosçisi esa Lyu Syu (57) bölib, u Guanudi nomi bilan mil. 25— 57 y.lari taxtni boşqargan. Har 2 sulola dehqonlar qözğolonlari natijasida yuzaga kelgan va tugatilgan. Bu sulolalar avvalgi an'anaviy ma'muriy tuzum va tafakkurni yanada takomillaştiriş yölidan borganlar. Ayniqsa, Xitoy imperatorlari özlarini Tangrining yer yuzidagi farzandi, ularga hamma itoat qilişi va bundan boş tortganlar esa jazolanişi lozim, degan ğoyani özlariga dastur qilib olganlar. Içki va taşki siyosat ham aynan şu ğoyaga asoslangan.

Ğarbiy X. sulolasining dastlabki davrida qözğolonçilar rahbarlarining ölkalarga hokim etib tayinlanişi va bir qança imtiyozlarga, jumladan, özi idora qilayotgan hududdagi soliq va moliya masalalarini mustaqil yeçiş huquqiga ega bölişi markaziy hokimiyatning zaiflaşişi va hokimlarning kuçayib ketişiga olib kelgan. Uzoq yillar davomida Hun imperiyasiga ölpon tölaş va unga karşi kuraşiş Xitoyning iqtisodiy ahvoliga salbiy ta'sir körsatgan. Udi (mil. av. 140—87) davrida vaziyat özgargan. Markaziy hokimiyatni mustahkamlaş yölida siyosiy, iqtisodiy, ma'muriy, harbiy islohotlar ötkazilgan. Udi davrida X. sulolasi öz hududini kengaytiriş, Buyuk ipak yölini hunlar qölidan tortib oliş va bunga tösiq bölib turgan Hun (Syunnu) xoqonligiga qarşi kuraşiş masalasiga katta e'tibor bergan. Bu borada hunlar ta'siridan kugulişga intilgan davlatlar bilan ittifoq tuziş, «uzoqdagi raqib bilan döstlaşib, yaqindagi duşmanga zarba beriş» strategiyasi amalga oşirilgan. Şu maqsadda öşa davrda Turkistonda mavjud bölgan Kangkiya (Kanszyuy), Farğona (Davan davlati), Uluğ yueçji (Dayueçji) kabi davlatlarga Çjan Syan 2 marta elçi kilib yuborilgan. Fargonaga 2 marta qöşin yuborib uruş kilgan.

Udidan keyingi davrda mamlakat inkirozga yuz tuta boşlagan. Uzok, yillar olib borilgan uruşlar X. imperiyasi hududini kengayişiga olib kelgan bölsada, ular mamlakat iqtisodini zaiflaşişi, soliqlarning köpayişi, içki siyosiy va ijtimoiy vaziyatni keskinlaşişiga olib kelgan. Vanman hukmronligi davrida (mil. 9—22) Xitoyda «Kizil qoşliklar qözğoloni», «Yaşil daraxtzorliklar qözğoloni» kabi dehqonlar harakati bölib ötib natijada Ğarbiy X. sulolasi yakun topgan. Uşbu sulolaga mansub ayrim amaldorlar, jumladan, Lyu Syu fursatdan foydalanib hokimiyatni qölga olişga erişgan. Mil. 25 y. u özini imperator deb e'lon qilib X. sulolasi nomini tiklagan. Aholisini tinçlantiriş maqsadida soliq hajmini 30 baravar kamaytirgan. Aholi qaytadan röyxatga olingan va mamlakatda 21 mln. kişi yaşayotganligi anikdangan. Davlatningsiyosiyvaiqgisodiy vaziyati yaxşilangaç, Şarqiy X. sulolasi özining taşqi siyosatini faollaştirgan. 43—44 y.larda Vyetnamga qarşi uruş qilib, u yerda öz nazoratini örnatgan. Şundan keyin X. sulolasi hunlarga qarşi uruş boşlab, Şarqiy Turkistonni bosib olişga intilgan. Bu borada mahalliy hokimlar örtasidagi ziddiyatlardan foydalanişga harakat qilgan va mil. 97 y. bu vazifani Ban Çao boşçiligidagi bir guruh soqçilarga topşirgan. Ammo X. sulolasi ayrim yutuqlarga ega bölgan bölsa ham natijada öz maqsadiga yetişolmagan.

Hunlarga qarşi amalga oşirilgan töxtovsiz uruşlar, Farğonaga qilgan harbiy yurişlar va Buyuk Xitoy devoripş çöziş hamda uni ta'minlaşga qaratilgan harakatlar ikkinçi X. imperiyasi iqtisodiga salbiy ta'sir körsatgan. Mamlakatda xiyonat, qonunbuzarçilik, özaro nizolar, jangu jadallar, siyosiy va ijtimoiy keskinlik avj olgan. Bular natijasida «sariq belboğliklar» nomli dehqonlar qözğoloni yuzaga kelgan va X. sulolasi tugatilgan. X. sulolasi davrida barpo etilgan davlat boşqaruv tizimi Xitoyda davlatçilik tizimining keyingi taraqqiyotiga katta ta'sir körsatgan.

Abdulahad Xöjayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХАНЬ, Хан — қад. Хитойда императорлар сулоласи (мил. ав. 206 — мил. 220), ушбу сулола бошқарган давлат ва хитой халкининг номи. X. сулоласи 2 қисмга бўлинган: Ғарбий X. (Сихань — мил. ав. 206 — мил. 25) Аввалги X. (Цяньхань) ҳамда Шарқий X. (Дунхань — мил. 25—220) ёки Кейинги X. (Хоухань). Биринчи X. сулоласининг асосчиси Лю Бан бўлиб, у Гаоцзу номи билан мил. ав. 202—195 й.лари, иккинчи X. сулоласининг асосчиси эса Лю Сю (57) бўлиб, у Гуануди номи билан мил. 25— 57 й.лари тахтни бошқарган. Ҳар 2 сулола деҳқонлар қўзғолонлари натижасида юзага келган ва тугатилган. Бу сулолалар аввалги анъанавий маъмурий тузум ва тафаккурни янада такомиллаштириш йўлидан борганлар. Айниқса, Хитой императорлари ўзларини Тангрининг ер юзидаги фарзанди, уларга ҳамма итоат қилиши ва бундан бош тортганлар эса жазоланиши лозим, деган ғояни ўзларига дастур қилиб олганлар. Ички ва ташки сиёсат ҳам айнан шу ғояга асосланган.

Ғарбий X. сулоласининг дастлабки даврида қўзғолончилар раҳбарларининг ўлкаларга ҳоким этиб тайинланиши ва бир қанча имтиёзларга, жумладан, ўзи идора қилаётган ҳудуддаги солиқ ва молия масалаларини мустақил ечиш ҳуқуқига эга бўлиши марказий ҳокимиятнинг заифлашиши ва ҳокимларнинг кучайиб кетишига олиб келган. Узоқ йиллар давомида Ҳун империясига ўлпон тўлаш ва унга карши курашиш Хитойнинг иқтисодий аҳволига салбий таъсир кўрсатган. Уди (мил. ав. 140—87) даврида вазият ўзгарган. Марказий ҳокимиятни мустаҳкамлаш йўлида сиёсий, иқтисодий, маъмурий, ҳарбий ислоҳотлар ўтказилган. Уди даврида X. сулоласи ўз ҳудудини кенгайтириш, Буюк ипак йўлини ҳунлар қўлидан тортиб олиш ва бунга тўсиқ бўлиб турган Ҳун (Сюнну) хоқонлигига қарши курашиш масаласига катта эътибор берган. Бу борада ҳунлар таъсиридан кугулишга интилган давлатлар билан иттифоқ тузиш, «узоқдаги рақиб билан дўстлашиб, яқиндаги душманга зарба бериш» стратегияси амалга оширилган. Шу мақсадда ўша даврда Туркистонда мавжуд бўлган Кангкия (Канцзюй), Фарғона (Даван давлати), Улуғ юэчжи (Даюэчжи) каби давлатларга Чжан Цянь 2 марта элчи килиб юборилган. Фаргонага 2 марта қўшин юбориб уруш килган.

Удидан кейинги даврда мамлакат инкирозга юз тута бошлаган. Узок, йиллар олиб борилган урушлар X. империяси ҳудудини кенгайишига олиб келган бўлсада, улар мамлакат иқтисодини заифлашиши, солиқларнинг кўпайиши, ички сиёсий ва ижтимоий вазиятни кескинлашишига олиб келган. Ванман ҳукмронлиги даврида (мил. 9—22) Хитойда «Кизил қошликлар қўзғолони», «Яшил дарахтзорликлар қўзғолони» каби деҳқонлар ҳаракати бўлиб ўтиб натижада Ғарбий X. сулоласи якун топган. Ушбу сулолага мансуб айрим амалдорлар, жумладан, Лю Сю фурсатдан фойдаланиб ҳокимиятни қўлга олишга эришган. Мил. 25 й. у ўзини император деб эълон қилиб X. сулоласи номини тиклаган. Аҳолисини тинчлантириш мақсадида солиқ ҳажмини 30 баравар камайтирган. Аҳоли қайтадан рўйхатга олинган ва мамлакатда 21 млн. киши яшаётганлиги аникданган. Давлатнингсиёсийваиқгисодий вазияти яхшилангач, Шарқий X. сулоласи ўзининг ташқи сиёсатини фаоллаштирган. 43—44 й.ларда Вьетнамга қарши уруш қилиб, у ерда ўз назоратини ўрнатган. Шундан кейин X. сулоласи ҳунларга қарши уруш бошлаб, Шарқий Туркистонни босиб олишга интилган. Бу борада маҳаллий ҳокимлар ўртасидаги зиддиятлардан фойдаланишга ҳаракат қилган ва мил. 97 й. бу вазифани Бань Чао бошчилигидаги бир гуруҳ соқчиларга топширган. Аммо X. сулоласи айрим ютуқларга эга бўлган бўлса ҳам натижада ўз мақсадига етишолмаган.

Ҳунларга қарши амалга оширилган тўхтовсиз урушлар, Фарғонага қилган ҳарбий юришлар ва Буюк Хитой деворипш чўзиш ҳамда уни таъминлашга қаратилган ҳаракатлар иккинчи X. империяси иқтисодига салбий таъсир кўрсатган. Мамлакатда хиёнат, қонунбузарчилик, ўзаро низолар, жангу жадаллар, сиёсий ва ижтимоий кескинлик авж олган. Булар натижасида «сариқ белбоғликлар» номли деҳқонлар қўзғолони юзага келган ва X. сулоласи тугатилган. X. сулоласи даврида барпо этилган давлат бошқарув тизими Хитойда давлатчилик тизимининг кейинги тараққиётига катта таъсир кўрсатган.

Абдулаҳад Хўжаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.