Xarajatlar

Xarajatlar XARAJATLAR, sarfxarajatlar, çiqimlar —tovarlarni i.ç. va muomalasi jarayonida turli resurslar (xom aşyo, materiallar, mehnat, xizmatlar, mablağlar) sarflari bilan boğliq çiqimlarning pul şaklidagi ifodasi. Asosan, i.ç. va muomala X.ga bölinadi. Işlab çiqariş X.i: doymi y X. — işlab çiqariladigan mahsulot hajmiga boğliq bölmagan çikimlar (mas, hududni qöriklaş, ma'muriyatni, binoimoratlarni saqlaş çiqimlari); özgaruvçan X. — işlab çiqariladigan mahsulot yoki körsatiladigan xizmat hajmiga boğliq bölgan çiqimlar, (mas, materiallar, xom aşyo sotib oliş, işbay xodimlar mehnatiga haq tölaş bilan boğliq sarflar). Töliq (umumiy, yalpi) X. — doimiy va özgaruvçan X. yiğindisi; bevosita işlab çiqariş X.i (aniq bir mahsulotni i.ç. bilan boğliqva uning tannarxiga kiritiladigan çiqimlar), ekspluatatsiya X.i — maşina, uskuna, transport vositalari va b.dan foydalaniş bilan boglits çikimlar. Muomala X.ga qöş im ça muomala çiqimlari (i.ç. jarayonlarini muomala sohasida davom etişi — qadoqlaş, sakdaş, sotiladigan joyga eltiş va b. bilan boğliq) vasof muomala çiqimlari (bevosita oldisotdi operatsiyalari bilan boğliq) X. kiradi. Muomala X., odatda, iste'molçilar uçun (transportekspeditorlik çiqimlari, bojxona boji tölaş, port soliq va yiğimlarini tölaş, bank xizmatlari uçun çiqimlar, vakillik X.i), işlab çiqaruvçilar uçun (savdosotiq bölinmasini sakdaş, marketing tadqiqotlari, reklama, transportekspeditorlik çiqimlari, vositaçilarga haq tölaş, sotişdan oddinti servis va texnika xizmati uçun çikimlar, bank operatsiyalari böyiça xarajatlar, vakillik xarajatlari va b.) va savdo uçun (tovarni xarid qiliş, taşiş, sakdaş va sotiş bilan boğliq çiqimlar) alohida hisobkitob qilinadi.

Resurslardan foydalaniş samaradorligini taxdil qilişda «muqobil X.» tuşunçasi (agar hozirgi mavjud i.ç. örniga muqobil i.ç. bölganida olinişi mumkin bölgan qiymat) qöllanadi. Bu X.ga foizlar va mulkdorga tölanadigan haq ham kiritiladi. X.ni qisqartiriş foydani köpaytirişning muhim talabi hisoblanadi.

Alişer Vahobov.