Xarakter
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 70–71-b. — ziyouz.com
Xarakter — adabiyot va san'at asarlarida xususiy belgilari mukammal tasvirlangan va özida fe'latvor (xattiharakat, keçinma, fikriy va nutqiy faoliyat)ning tarixan aniq tipini mujassamlantirgan, şuningdek, muallifning ma'naviyestetik konsepsiyasini ifodalagan inson obrazi. Badiiy X. umumiy (takrorlanuvçi) va xususiy (takrorlanmaydigan); obyektiv (badiiy X.ga proobraz bölib xizmat qilgan kişi hayotining ijtimoiypsixologik asoslari) va subyektiv (proobrazning muallif tomonidan idrok va talkin etilgan) belgilarning özaro uyuşgan hosilasidir. Adabiyot va san'at asarlaridagi X. tuşunçasi falsafa, sotsiologiya va psixologiyadagi ayni tuşunçadan inson obrazining konsepsiyaviyligi bilan ajralib turadi.
X. tuşunçasi ilk marta Yunonistonda, badiiy ijod ruhiy madaniyatdan ajralib çiqqan bir davrda paydo bölgan. X.ning antik davrda ifodalagan mazmuni uning hoz. talqinidan keskin farq qilgan. «...Şoirlar iştirokçilarning xarakterlarini tasvirlaş uçun ularni asarga olib kirişmaydi, — deb yozgan edi Aristotel «Şe'riyat san'ati töğrisida»gi risolasida, — balki ularning xattiharakatlari orqali xarakterlarini ham (asar doirasiga) jalb etişadi». Antik davr tragediyasida ham inson obrazi (X.) emas, balki voqea asar ğoyasini ifodalab kelgan va muhim badiiy obraz xisoblangan; personajlar asardagi muayyan badiiy vaziyatda öynagan roli bilan bir-biridan farklangan.
Personaj X.ining mustaqil ğoyaviybadiiy ahamiyatga ega ekanligi antik davrdayoq anglaşila boşladi. Çunonçi, Plutarx «Parallel hayotnomalar» asarida qahramonlarni ular «takdir»i va X.iga köra özaro qiyoslagan. «X.» atamasining bunday 2 xil ma'noda qöllanişi 18-a.gaça davom etib keldi. Adabiyot va san'atning keyingi rivojlanişi natijasida X. fabuladyan, asar syujetidan tamomila ajralib çikdi.
Uzoq davom etgan tarixiyadabiy jarayonda Uyğoniş va klassitsizm davrlari alohida ajralib turadi. Uyğoniş davrida X. xulqatvorning muayyan belgilaridan foriğ bölib, umuminsoniy hodisa sifatida namoyon böla boşladi. U nafaqat antik davr va örta asr uçun muhim bölgan madaniylik va yovvoyilik, diniy e'tiqod va e'tiqodsizlik singari özaro qaramaqarşi belgilardan, balki turli ruhoniy sifatlardan ham xoli bölib bordi. Uyğoniş davri qahramonlarining X.ida harakatçanlik, özgaruvçanlik közga yaqqol taşlandi. Klassitsizm X.ning yana avvalgi statik holatiga qaytdi va ayni paytda diqqate'tiborini şaxsning ongiga — «burç» bilan «köngil»ning ikkisidan birini tanlaş masalasiga qaratdi. Romantizm esa X.ni şaxsning içki olami bilan muştarak bölgan hodisa sifatida talqin etdi. 19-a.da tansidiy realizmttt maydonga kelişi bilan X. şaxs bilan jamiyat urtasidagi özaro munosabatning uzviy birligi sifatida uzilkesil şakllandi.
Adabiyot va san'at asarlarida qahramon şaxsining taşki va içki moxiyati uning X.ini belgilaydi hamda bu qahramon X.i muallifning va b. personajlarning u haqsagi tavsifnomalari, şuningdek, syujet rivojidagi örni va roli bilan inkişof etiladi. Mas, Abdulla Qodiriyning «Ötgan kunlar» romanidagi Otabek X. i, bir tomondan, yozuvçi bilan birga marğilonlik birodarlarning tavsifnomalari, baholari, munosabatlari, ikkinçi tomondan, mazkur qahramonning asar syujetida, voqealar rivojida öynagan roli orqali aniq qirralar kasb etadi. Şu fikr romandagi boşqa yetakçi qahramonlar X.iga ham oiddir.
Adabiyot va san'at asarlarida tasvirlangan qahramonlar har doim ham X. darajasiga kötarila bermaydi. X., obrazdan farqli ölaroq, yozuvçidan katta mahoratni, qahramonning muayyan tarixiyijtimoiy va madaniyma'rifiy şaroitdagi öziga xos örni va xususiy belgilarini teran oçişni taqozo etadi. Şu ma'noda epik janrlar yozuvçiga qahramon X.ini yorqin yaratiş imkonini beradi. Mac, M. Şoloxovning «Inson takdiri» xikoyasida murakkab va maşaqqatli hayot yölini bosib ötgan, ammo şunga qaramay, özining ezgu insoniy fazilatlariga gard ham yuqtirmagan Sokolov X.i katta mahorat bilan yaratilgan. Bunday holni Ğafur Ğulomning «Mening öğrigina bolam», «Hasan Kayfiy», Abdulla Qahhorning «Öğri», «Anor» kabi hikoyalarida ham uçratiş mumkin.
Har bir milliy adabiyotning boyligi qahramonlar X.ining rangbarangligi bilan ham belgilanadi. Agar Abdulla Qodiriy özbek adabiyotiga Otabek va Kumuş, Yusufbek hoji va Özbek oyim singari öz siymosida özbek xalqi tarixining muayyan tarixiy davrini va şu xalqning muayyan katlamini ifodalagan X.larni olib kirgan bölsa, Oybek 20-a. boşlarida yaşagan Yölçi, Gulnor, Şoqosim, Qoratoy, Yormat singari 20-a. boşlarida yaşagan mehnatkaşlarning rangbarang tiplari bilan boyitdi («Qutluğ qon»), Navoiy, Husayn Boyqaro, Nizomulmulk, Majididdin singari tarixiy, Sultonmurod, Zayniddin, Töğonbek singari töqima qahramonlar X.ini kaşf etdi («Navoiy»). Şunday öziga xos X.lar Şayxzoda, Mirtemir, S. Abdulla, M. Osim, R. Fayziy, O. Yokubov, P. Qodirov, Ş. Xolmirzayev kabi yozuvçilar ijodida ham köplab uçraydi.
Badiiy kaşfiyot darajasiga kutarilgan X., ijobiy yoki salbiy mohiyatga ega bölişidan qat'i nazar, har bir adabiyotning badiiy boyligini taşkil etib, özi mansub bölgan xalqning milliy X.ini, milliy öziga xosligini badiiy mujassamlantirgani bilan ahamiyatlidir.
Li.: Timofeyev L. I., Osnovi teorii literaturi, M., 1971; Sultonov I., Adabiyot nazariyasi, T., 1980; Xrapçenko M. B., Gorizonti xudojestvennogo obraza, M., 1982; Vvedeniye v xudojestvennuyu xarakterologiyu, Samarkand, 1983.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХАРАКТЕР — адабиёт ва санъат асарларида хусусий белгилари мукаммал тасвирланган ва ўзида феълатвор (хаттиҳаракат, кечинма, фикрий ва нутқий фаолият)нинг тарихан аниқ типини мужассамлантирган, шунингдек, муаллифнинг маънавийэстетик концепциясини ифодалаган инсон образи. Бадиий X. умумий (такрорланувчи) ва хусусий (такрорланмайдиган); объектив (бадиий Х.га прообраз бўлиб хизмат қилган киши ҳаётининг ижтимоийпсихологик асослари) ва субъектив (прообразнинг муаллиф томонидан идрок ва талкин этилган) белгиларнинг ўзаро уюшган ҳосиласидир. Адабиёт ва санъат асарларидаги X. тушунчаси фалсафа, социология ва психологиядаги айни тушунчадан инсон образининг концепциявийлиги билан ажралиб туради.
X. тушунчаси илк марта Юнонистонда, бадиий ижод руҳий маданиятдан ажралиб чиққан бир даврда пайдо бўлган. Х.нинг антик даврда ифодалаган мазмуни унинг ҳоз. талқинидан кескин фарқ қилган. «...Шоирлар иштирокчиларнинг характерларини тасвирлаш учун уларни асарга олиб киришмайди, — деб ёзган эди Аристотель «Шеърият санъати тўғрисида»ги рисоласида, — балки уларнинг хаттиҳаракатлари орқали характерларини ҳам (асар доирасига) жалб этишади». Антик давр трагедиясида ҳам инсон образи (X.) эмас, балки воқеа асар ғоясини ифодалаб келган ва муҳим бадиий образ хисобланган; персонажлар асардаги муайян бадиий вазиятда ўйнаган роли билан бир-биридан фаркланган.
Персонаж Х.ининг мустақил ғоявийбадиий аҳамиятга эга эканлиги антик даврдаёқ англашила бошлади. Чунончи, Плутарх «Параллел ҳаётномалар» асарида қаҳрамонларни улар «такдир»и ва Х.ига кўра ўзаро қиёслаган. «X.» атамасининг бундай 2 хил маънода қўлланиши 18-а.гача давом этиб келди. Адабиёт ва санъатнинг кейинги ривожланиши натижасида X. фабуладян, асар сюжетидан тамомила ажралиб чикди.
Узоқ давом этган тарихийадабий жараёнда Уйғониш ва классицизм даврлари алоҳида ажралиб туради. Уйғониш даврида X. хулқатворнинг муайян белгиларидан фориғ бўлиб, умуминсоний ҳодиса сифатида намоён бўла бошлади. У нафақат антик давр ва ўрта аср учун муҳим бўлган маданийлик ва ёввойилик, диний эътиқод ва эътиқодсизлик сингари ўзаро қарамақарши белгилардан, балки турли руҳоний сифатлардан ҳам холи бўлиб борди. Уйғониш даври қаҳрамонларининг Х.ида ҳаракатчанлик, ўзгарувчанлик кўзга яққол ташланди. Классицизм Х.нинг яна аввалги статик ҳолатига қайтди ва айни пайтда диққатэътиборини шахснинг онгига — «бурч» билан «кўнгил»нинг иккисидан бирини танлаш масаласига қаратди. Романтизм эса Х.ни шахснинг ички олами билан муштарак бўлган ҳодиса сифатида талқин этди. 19-а.да танцидий реализмттт майдонга келиши билан X. шахс билан жамият уртасидаги ўзаро муносабатнинг узвий бирлиги сифатида узилкесил шаклланди.
Адабиёт ва санъат асарларида қаҳрамон шахсининг ташки ва ички мохияти унинг Х.ини белгилайди ҳамда бу қаҳрамон Х.и муаллифнинг ва б. персонажларнинг у ҳақцаги тавсифномалари, шунингдек, сюжет ривожидаги ўрни ва роли билан инкишоф этилади. Мас, Абдулла Қодирийнинг «Ўтган кунлар» романидаги Отабек X. и, бир томондан, ёзувчи билан бирга марғилонлик биродарларнинг тавсифномалари, баҳолари, муносабатлари, иккинчи томондан, мазкур қаҳрамоннинг асар сюжетида, воқеалар ривожида ўйнаган роли орқали аниқ қирралар касб этади. Шу фикр романдаги бошқа етакчи қаҳрамонлар Х.ига ҳам оиддир.
Адабиёт ва санъат асарларида тасвирланган қаҳрамонлар ҳар доим ҳам Х. даражасига кўтарила бермайди. X., образдан фарқли ўлароқ, ёзувчидан катта маҳоратни, қаҳрамоннинг муайян тарихийижтимоий ва маданиймаърифий шароитдаги ўзига хос ўрни ва хусусий белгиларини теран очишни тақозо этади. Шу маънода эпик жанрлар ёзувчига қаҳрамон Х.ини ёрқин яратиш имконини беради. Mac, M. Шолоховнинг «Инсон такдири» хикоясида мураккаб ва машаққатли ҳаёт йўлини босиб ўтган, аммо шунга қарамай, ўзининг эзгу инсоний фазилатларига гард ҳам юқтирмаган Соколов Х.и катта маҳорат билан яратилган. Бундай ҳолни Ғафур Ғуломнинг «Менинг ўғригина болам», «Ҳасан Кайфий», Абдулла Қаҳҳорнинг «Ўғри», «Анор» каби ҳикояларида ҳам учратиш мумкин.
Ҳар бир миллий адабиётнинг бойлиги қаҳрамонлар Х.ининг рангбаранглиги билан ҳам белгиланади. Агар Абдулла Қодирий ўзбек адабиётига Отабек ва Кумуш, Юсуфбек ҳожи ва Ўзбек ойим сингари ўз сиймосида ўзбек халқи тарихининг муайян тарихий даврини ва шу халқнинг муайян катламини ифодалаган Х.ларни олиб кирган бўлса, Ойбек 20-а. бошларида яшаган Йўлчи, Гулнор, Шоқосим, Қоратой, Ёрмат сингари 20-а. бошларида яшаган меҳнаткашларнинг рангбаранг типлари билан бойитди («Қутлуғ қон»), Навоий, Ҳусайн Бойқаро, Низомулмулк, Мажидиддин сингари тарихий, Султонмурод, Зайниддин, Тўғонбек сингари тўқима қаҳрамонлар Х.ини кашф этди («Навоий»). Шундай ўзига хос Х.лар Шайхзода, Миртемир, С. Абдулла, М. Осим, Р. Файзий, О. Ёкубов, П. Қодиров, Ш. Холмирзаев каби ёзувчилар ижодида ҳам кўплаб учрайди.
Бадиий кашфиёт даражасига кутарилган X., ижобий ёки салбий моҳиятга эга бўлишидан қатъи назар, ҳар бир адабиётнинг бадиий бойлигини ташкил этиб, ўзи мансуб бўлган халқнинг миллий Х.ини, миллий ўзига хослигини бадиий мужассамлантиргани билан аҳамиятлидир.
Ли.: Тимофеев Л. И., Основы теории литературы, М., 1971; Султонов И., Адабиёт назарияси, Т., 1980; Храпченко М. Б., Горизонты художественного образа, М., 1982; Введение в художественную характерологию, Самарканд, 1983.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.