Xarappa madaniyati
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 71–72-b. — ziyouz.com
Xarappa madaniyati XARAPPA MADANIYATI, Hind vodiysi tamadduni — jez davriga oid yuksak rivojlangan şahar madaniyati (mil. av. 2500—1800 y.lar). Hindistonning qad. aholisi — dravidlar tomonidan yaratilgan deb taxmin etiladi. Hindiston va Pokistonning Hind daryosi vodiysi va unga köşni viloyatlardagi ulkan hududga (300 ming kv. km maydonga) tarkalgan. Xarappa savdo koloniyasi manzilgohi, Şim. Afğonistonda — Amudaryoning söl qirğoğidagi Şörtöqay qişloq xarobasidan aniklangan. X.m. aholisi dengiz va quruklik orqali Mesopotamiya va Örta Osiyo bilan qizğin savdo aloqalari olib borgan. X.m.ning iqtisodiy asosini suğorma dehqonçilik, şuningdek, uy çorvaçiligi va hunarmandçilik taşkil etgan. Bu madaniyatga oid 2 asosiy şahar — Mohenjo Daro va Xarappada olib borilgan qazişma işlari şaharsozlik san'ati yuksak darajada taraqqiy etganidan dalolat beradi. Bu şaharlarning aholisi 100 ming kişiga yetgan. Şaharlar reja asosida qurilib, qal'a (ark) va quyi şahar kismidan iborat bölgan şahar köçalariga pişiq ğişt yotqizilgan, ariqlar ötkazilgan. Kengligi 10 m ga yetgan köçalar qat'iy törtburçak hosil qilib özaro kesişgan. Köçalarning har 2 tomonida pişiq ğiştdan işlangan 2 va hatto 3 qavatli binolar qad. kötargan; ularning suv ta'minoti va kanalizatsiyasi tizimi puxta işlab çiqilgan. Badavlat şaharliklar uylarida 30 tagaça xona bölgan. Xarappaliklar uzunlik va oğirlik ölçov birliklari tizimidan xabardor bölişgan. X.m. aholisining original yozuvni kaşf etgani uşbu madaniyatning yorqin yutuqlaridan biridir. Bu yozuv bitilgan mingdan ortiq muxr, şuningdek, sopol va metall buyumlar topilgan, lekin, ularni hanuzgaça öqişga muvaffaq bölinmagan. Prof. Yu. Knorozov rahbarligidagi olimlar tomonidan matematik metodlar qöllanişi natijasida yozuv öngdan çapga yönalgani va protodravidlarga mansubligi aniqlangan. X.m.ning halokatga uçraşi (hasidoriylar istilosi, ekologik şaroitning özgarişi, bezgak epidemiyasi) sabablari noma'lum.
Ad.: Kosambi D., Kulturam sivilizatsiya drevney Indii. Istoriçeskiy oçerk, M., 1968; Kultura drevney Indii, M., 1975; Beşem A., Çudo, kotoraya bila Indiya, M., 1977; Ğiyosov T.Ğ., Qadimgi Hindiston tarixi, T., 2000; Indiya i Sentralnaya Aziya (doislamskiy period), T., 2000.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХАРАППА МАДАНИЯТИ, Ҳинд водийси тамаддуни — жез даврига оид юксак ривожланган шаҳар маданияти (мил. ав. 2500—1800 й.лар). Ҳиндистоннинг қад. аҳолиси — дравидлар томонидан яратилган деб тахмин этилади. Ҳиндистон ва Покистоннинг Ҳинд дарёси водийси ва унга кўшни вилоятлардаги улкан ҳудудга (300 минг кв. км майдонга) таркалган. Хараппа савдо колонияси манзилгоҳи, Шим. Афғонистонда — Амударёнинг сўл қирғоғидаги Шўртўқай қишлоқ харобасидан аникланган. Х.м. аҳолиси денгиз ва қуруклик орқали Месопотамия ва Ўрта Осиё билан қизғин савдо алоқалари олиб борган. Х.м.нинг иқтисодий асосини суғорма деҳқончилик, шунингдек, уй чорвачилиги ва ҳунармандчилик ташкил этган. Бу маданиятга оид 2 асосий шаҳар — Моҳенжо Даро ва Хараппада олиб борилган қазишма ишлари шаҳарсозлик санъати юксак даражада тараққий этганидан далолат беради. Бу шаҳарларнинг аҳолиси 100 минг кишига етган. Шаҳарлар режа асосида қурилиб, қалъа (арк) ва қуйи шаҳар кисмидан иборат бўлган шаҳар кўчаларига пишиқ ғишт ётқизилган, ариқлар ўтказилган. Кенглиги 10 м га етган кўчалар қатъий тўртбурчак ҳосил қилиб ўзаро кесишган. Кўчаларнинг ҳар 2 томонида пишиқ ғиштдан ишланган 2 ва ҳатто 3 қаватли бинолар қад. кўтарган; уларнинг сув таъминоти ва канализацияси тизими пухта ишлаб чиқилган. Бадавлат шаҳарликлар уйларида 30 тагача хона бўлган. Хараппаликлар узунлик ва оғирлик ўлчов бирликлари тизимидан хабардор бўлишган. Х.м. аҳолисининг оригинал ёзувни кашф этгани ушбу маданиятнинг ёрқин ютуқларидан биридир. Бу ёзув битилган мингдан ортиқ мухр, шунингдек, сопол ва металл буюмлар топилган, лекин, уларни ҳанузгача ўқишга муваффақ бўлинмаган. Проф. Ю. Кнорозов раҳбарлигидаги олимлар томонидан математик методлар қўлланиши натижасида ёзув ўнгдан чапга йўналгани ва протодравидларга мансублиги аниқланган. Х.м.нинг ҳалокатга учраши (ҳасидорийлар истилоси, экологик шароитнинг ўзгариши, безгак эпидемияси) сабаблари номаълум.
Ад.: Косамби Д., Культурам цивилизация древней Индии. Исторический очерк, М., 1968; Культура древней Индии, М., 1975; Бэшэм А., Чудо, которая была Индия, М., 1977; Ғиёсов Т.Ғ., Қадимги Ҳиндистон тарихи, Т., 2000; Индия и Центральная Азия (доисламский период), Т., 2000.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.