Xardivaynberg qonuni
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 73–74-b. — ziyouz.com
Xardivaynberg qonuni - bir gen allellari böyiça farq qiluvçi, özaro erkin çatişadigan populyatsiyalarda allellar va genotipik sinflar uçraşişi tezligining taqsimlanişini tasvirlovçi qonun. 1908 y.da bir-birlaridan mustaqil holda ingliz matematigi G. Xardi va nemis vraçi V. Vaynberglar kaşf etişgan. X. —
V. q.ga binoan, mutatsiya, tanlaş bosimi, migratsiya va genlar dreyfi yuz bermaydigan hollarda allellarning özaro uçraş tezligi avloddanavlodga özgarişsiz ötadi. Modomiki, avlodda allellarning uçraş tezligi otaonalarinikiga öxşaş bölar ekan, u hodda genotiplarning ham uçraş çastotalari özgarişsiz qoladi. Aallelini «r», aallelini esa «q» harfi bilan belgilansa, u holda p+q=l bölişi, bu formula yordamida populyatsiyada A va a allellarining uçraş tezligi; AA, Aa, aa genotiplarning uçraş tezligini esa p2+2pq+q2 formula yordamida aniklaş mumkin. X. — V.q. populyatsiyalar genetikasi uçun muhim ahamiyatga ega. Qonun populyatsiyalarda kam uçrovçi allellarning aksariyat hollarda geterozigota organizmlarda saqlanib qolişini körsatib beradi. X. — V. q. tabiiy şaroitda amal qilişi juda qiyin, çunki populyatsiyalarga genetik muvozanatni buzuvçi taşki va içki omillar doimo ta'sir etib turadi. Şu sababli X. — V.q.ni keyingi populyatsiongenetik modellar yaratişning boşlangiç şakli sifatida qaraş maqsadga muvofiq böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХАРДИВАЙНБЕРГ ҚОНУНИ - бир ген аллеллари бўйича фарқ қилувчи, ўзаро эркин чатишадиган популяцияларда аллеллар ва генотипик синфлар учрашиши тезлигининг тақсимланишини тасвирловчи қонун. 1908 й.да бир-бирларидан мустақил ҳолда инглиз математиги Г. Харди ва немис врачи В. Вайнберглар кашф этишган. X. —
В. қ.га биноан, мутация, танлаш босими, миграция ва генлар дрейфи юз бермайдиган ҳолларда аллелларнинг ўзаро учраш тезлиги авлодданавлодга ўзгаришсиз ўтади. Модомики, авлодда аллелларнинг учраш тезлиги отаоналариникига ўхшаш бўлар экан, у ҳодда генотипларнинг ҳам учраш частоталари ўзгаришсиз қолади. Ааллелини «р», ааллелини эса «q» ҳарфи билан белгиланса, у ҳолда p+q=l бўлиши, бу формула ёрдамида популяцияда А ва а аллелларининг учраш тезлиги; АА, Аа, аа генотипларнинг учраш тезлигини эса p2+2pq+q2 формула ёрдамида аниклаш мумкин. X. — В.қ. популяциялар генетикаси учун муҳим аҳамиятга эга. Қонун популяцияларда кам учровчи аллелларнинг аксарият ҳолларда гетерозигота организмларда сақланиб қолишини кўрсатиб беради. X. — В. қ. табиий шароитда амал қилиши жуда қийин, чунки популяцияларга генетик мувозанатни бузувчи ташки ва ички омиллар доимо таъсир этиб туради. Шу сабабли X. — В.қ.ни кейинги популяционгенетик моделлар яратишнинг бошлангич шакли сифатида қараш мақсадга мувофиқ бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.