Xarkov viloyati

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 82–83-b. — ziyouz.com

Xarkov viloyati - Ukraina tar kibidagi viloyat. 1932 y. 27 fev. da taşkil etilgan. Mayd. 31,4 ming km. Aholisi 2,9 mln. kişiga yaqin (2004), asosan, ukrainlar va ruslar. Şuningdek, yahudiy, belorus, tatar va moldavanlar ham yaşaydi. 1 km2 ga 94 kişi töğri keladi. Şahar aholisi 73%. Muhim şaharlari: Izyum, Lozovaya, Balakleya, Kupyansk, Lyubotin, Volçansk, Merefa, Çuguyev, Gotvald. 25 ma'muriy tumanga bölingan. 15 şahar, 62 şaharça bor. Markazi — Xarkov ş.

Tabiati. X.v. Ukrainaning şim. şarqiy qismida. Yer yuzasi qiya tekislik bölib, daryo, jarliklar bilan öyilgan. Şim.şarqiy çekkasi kirdan iborat (bal. 236 m gaça), jan.da esa Donetsk kryajining etaklari (bal. 230 m) joylaşgan. Iklimi mö'tadil kontinental. Yanv. ning örtaça trasi —7,2 dan —8,4° gaça, iyulniki 20—21,4°. Yillik yoğin 457— 568 mm. X.v. hududida 200 ga yakin daryo, 5 suv ombori va köllar bor. Tuproqlari qoratuproq, ötloq va botqoq tuproklar. Hududining 18% örmonzor (eman, jöka, zarang, qayrağoç, toğterak, yovvoyi nok usadi). Hayvonlardan yelik, qobon, los, böri, tulki, quyon, börsiq, sassiqközan; quşlardan bedana, boyquş, kaklik, laylak yaşaydi.

Viloyatda 600 dan ziyod sanoat korxonasi bor. 14,1 ming kiçik korxona faoliyat körsatadi. Sanoat i.ç.da maşinasozlik va metallsozlik yetakçilik qiladi (viloyat sanoat mahsuloti hajmining 33,5%), oziq-ovqat sanoati (18,0%), elektroenergetika (22,2%), yoqilği sanoati (14,5%), quriliş materiallari i.ç. (3,1%) va yengil sanoat (0,9%).

Viloyat mamlakatning asosiy maşinasozlik markazidir. Bu yerda, tarkibi 10 korxonadan iborat bölgan yirik traktorsozlik majmuasi tuzilgan. Q.x. maşinasozligi viloyat iktisodiyotida yetakçi örinni egallaydi. X.v.da gidravlik, buğ va gazda işlaydigan turbinalar, turbogeneratorlar işlab çikariladi. AH72, AH140 rusumli samolyotlar xalqaro aviasalonlarida maşhur. Şuningdek, stanoksozlik mahsulotlari (yönuvçi va agregat stanoklar) jahon bozorida yuqori baxrlanadi.

Viloyatda Ukraina gazining 40% qazib olinadi. X.v. hududida balans zahirasi 310 mlrd. m3 bölgan 42 ta gaz va gazkondensat konlari mavjud. Bir yilda 7 mlrd. m3ga yaqin gaz qazib olinadi. Markazlaşgan elektr styalarining umumiy quvvati 3179 MVt.

Viloyatda göşt sanoatiga tranşi 11 ta va sut sanoatiga qaraşli 26 korxona; 11 qand, 6 spirt va likyoraraq i.ç., 5 pivoçilik, 59 nonbulka mahsulotlari i.ç. korxonalari, 21 oziq-ovqat mollari, 9 universitetortiş zavodlari, 3 yogmoy tarmoq korxonalari va b. işlab turibdi.

Q.x.da don, qand lavlagi, kungaboqar, kartoşka, texnika ekinlari, ekiladi. Boğ, tokzorlar bor. Sutgöşt çorvaçiligi, parrandaçilik, rivojlangan. Ukrainadagi eng yirik «Slobojanka» çöçqaçilik majmuyi (600 ming çöçqa) işlab turibdi. Asosiy transport turi — t.y. (uz. 1520 km). Avtomobil yöllari uz. 9,3 ming km.

Viloyatda 212 i.t. muassasasi, 6 teatr (şu jumladan, 3 akademik teatr), filarmoniya, organ va kamera musiqasi uyi, sirk, 32 muzey (şu jumladan, tarix va badiiy muzeylar), kutubxonalar (şu jumladan, Davlat ilmiy kutubxonasi), 78 estetik tarbiya maktabi, 800 klub va madaniyat uyi, madaniyat va istirohat boğlari, hayvonot boği bor. Madaniyat akademiyasi, san'at inti, madaniyat, musiqa, badiiy örta maxsus bilim yurtlari faoliyat körsatadi. Viloyat hududida 2250 dan ziyod tarixiy va madaniyat yodgorligi davlat muhofazasiga olingan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХАРЬКОВ ВИЛОЯТИ - Украина тар кибидаги вилоят. 1932 й. 27 фев. да ташкил этилган. Майд. 31,4 минг км. Аҳолиси 2,9 млн. кишига яқин (2004), асосан, украинлар ва руслар. Шунингдек, яҳудий, белорус, татар ва молдаванлар ҳам яшайди. 1 км2 га 94 киши тўғри келади. Шаҳар аҳолиси 73%. Муҳим шаҳарлари: Изюм, Лозовая, Балаклея, Купянск, Люботин, Волчанск, Мерефа, Чугуев, Готвальд. 25 маъмурий туманга бўлинган. 15 шаҳар, 62 шаҳарча бор. Маркази — Харьков ш.

Табиати. Х.в. Украинанинг шим. шарқий қисмида. Ер юзаси қия текислик бўлиб, дарё, жарликлар билан ўйилган. Шим.шарқий чеккаси кирдан иборат (бал. 236 м гача), жан.да эса Донецк кряжининг этаклари (бал. 230 м) жойлашган. Иклими мўътадил континентал. Янв. нинг ўртача траси —7,2 дан —8,4° гача, июлники 20—21,4°. Йиллик ёғин 457— 568 мм. Х.в. ҳудудида 200 га якин дарё, 5 сув омбори ва кўллар бор. Тупроқлари қоратупроқ, ўтлоқ ва ботқоқ тупроклар. Ҳудудининг 18% ўрмонзор (эман, жўка, заранг, қайрағоч, тоғтерак, ёввойи нок усади). Ҳайвонлардан елик, қобон, лось, бўри, тулки, қуён, бўрсиқ, сассиқкўзан; қушлардан бедана, бойқуш, каклик, лайлак яшайди.

Вилоятда 600 дан зиёд саноат корхонаси бор. 14,1 минг кичик корхона фаолият кўрсатади. Саноат и.ч.да машинасозлик ва металлсозлик етакчилик қилади (вилоят саноат маҳсулоти ҳажмининг 33,5%), озиқ-овқат саноати (18,0%), электроэнергетика (22,2%), ёқилғи саноати (14,5%), қурилиш материаллари и.ч. (3,1%) ва енгил саноат (0,9%).

Вилоят мамлакатнинг асосий машинасозлик марказидир. Бу ерда, таркиби 10 корхонадан иборат бўлган йирик тракторсозлик мажмуаси тузилган. Қ.х. машинасозлиги вилоят иктисодиётида етакчи ўринни эгаллайди. Х.в.да гидравлик, буғ ва газда ишлайдиган турбиналар, турбогенераторлар ишлаб чикарилади. АН72, АН140 русумли самолётлар халқаро авиасалонларида машҳур. Шунингдек, станоксозлик маҳсулотлари (йўнувчи ва агрегат станоклар) жаҳон бозорида юқори бахрланади.

Вилоятда Украина газининг 40% қазиб олинади. Х.в. ҳудудида баланс заҳираси 310 млрд. м3 бўлган 42 та газ ва газконденсат конлари мавжуд. Бир йилда 7 млрд. м3га яқин газ қазиб олинади. Марказлашган электр стяларининг умумий қуввати 3179 МВт.

Вилоятда гўшт саноатига транши 11 та ва сут саноатига қарашли 26 корхона; 11 қанд, 6 спирт ва ликёрарақ и.ч., 5 пивочилик, 59 нонбулка маҳсулотлари и.ч. корхоналари, 21 озиқ-овқат моллари, 9 университетортиш заводлари, 3 ёгмой тармоқ корхоналари ва б. ишлаб турибди.

Қ.х.да дон, қанд лавлаги, кунгабоқар, картошка, техника экинлари, экилади. Боғ, токзорлар бор. Сутгўшт чорвачилиги, паррандачилик, ривожланган. Украинадаги энг йирик «Слобожанка» чўчқачилик мажмуйи (600 минг чўчқа) ишлаб турибди. Асосий транспорт тури — т.й. (уз. 1520 км). Автомобиль йўллари уз. 9,3 минг км.

Вилоятда 212 и.т. муассасаси, 6 театр (шу жумладан, 3 академик театр), филармония, орган ва камера мусиқаси уйи, цирк, 32 музей (шу жумладан, тарих ва бадиий музейлар), кутубхоналар (шу жумладан, Давлат илмий кутубхонаси), 78 эстетик тарбия мактаби, 800 клуб ва маданият уйи, маданият ва истироҳат боғлари, ҳайвонот боғи бор. Маданият академияси, санъат инти, маданият, мусиқа, бадиий ўрта махсус билим юртлари фаолият кўрсатади. Вилоят ҳудудида 2250 дан зиёд тарихий ва маданият ёдгорлиги давлат муҳофазасига олинган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.