Xartum
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 81-b. — ziyouz.com
Xartum — sudralib yuruvçi (mas, yumşoq toşbaqa) va sut emizuvçilar (köpçilik haşarotxörlar, tapir, ayrim kurakoyoklilar, fil va b.) tumşuğining uzaygan burun qismi. Burun teşiklari X. uçiga oçilgan. Nafas oliş, hid biliş va tuyğu funksiyasini bajaradi. X. fillarda yaxşi rivojlangan. Fil X.i burunning çuzilib, yuqori lab bilan qöşilib ösişidan hosil bölgan. Fil X.i uçidagi barmoqsimon ösimtasi yordamida oziğini qamrab oladi, uni paypaslab köradi va buyumlarni tutib turadi. Ba'zi umurtqasiz hayvonlardagi söriş vazifasini bajaruvçi tananing körinişi özgargan oldingi kismi yoki uning ösimtasi ham X. deb ataladi. Ayrim turbellyariyalar, nemertinlar, xartumli zuluklar va qorinoyokli mollyuskalar X. i yordamida öljasini jonsizlantiradi va uşlaydi, şuningdek, özini himoya qiladi. Parazit çuvalçanglar ilmoq X.i yordamida içak devoriga yopişib oladi. Fil X.i bilan sörib olgan suvni ogziga yuboradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХАРТУМ — судралиб юрувчи (мас, юмшоқ тошбақа) ва сут эмизувчилар (кўпчилик ҳашаротхўрлар, тапир, айрим куракоёклилар, фил ва б.) тумшуғининг узайган бурун қисми. Бурун тешиклари X. учига очилган. Нафас олиш, ҳид билиш ва туйғу функциясини бажаради. X. филларда яхши ривожланган. Фил Х.и буруннинг чузилиб, юқори лаб билан қўшилиб ўсишидан ҳосил бўлган. Фил Х.и учидаги бармоқсимон ўсимтаси ёрдамида озиғини қамраб олади, уни пайпаслаб кўради ва буюмларни тутиб туради. Баъзи умуртқасиз ҳайвонлардаги сўриш вазифасини бажарувчи тананинг кўриниши ўзгарган олдинги кисми ёки унинг ўсимтаси ҳам X. деб аталади. Айрим турбелляриялар, немертинлар, хартумли зулуклар ва қориноёкли моллюскалар X. и ёрдамида ўлжасини жонсизлантиради ва ушлайди, шунингдек, ўзини ҳимоя қилади. Паразит чувалчанглар илмоқ Х.и ёрдамида ичак деворига ёпишиб олади. Фил Х.и билан сўриб олган сувни огзига юборади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.