Xatirçi tumani

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 85–86-b. — ziyouz.com

Xatirçi tumani - Navoiy viloyatidagi tuman. 1926 y. 29 sent.da taşkil etilgan. 1927—30 y.larda Zarafşon okrugidagi tuman, 1938 y.dan Samarqand viloyati, 1982 y.dan Navoiy viloyati, 1989 y.dan Samarkand viloyati, 1992 y.dan Navoiy viloyati tarkibida. Şim. dan Nurota, jan.şarqdan Samarqand viloyatining Kattaqörğon, şim.şarkdan Qöşrabot, jan.dan (Zarafşon daryosi orqali) Narpay va Paxtaçi tumanlari, ğarbdan Navoiy viloyatining Navbahor tumani bilan çegaradoş. Mayd. 1,37 ming km2. Aholisi 143,9 ming kişi (2004). Tumanda 1 şahar (Yangirabot), 1 şaharça (Langar), 8 qişloq fuqarolari yiğini (Boğçakalon, Olçinobod, Oxunboboyev, Oqoltin, Pölkan şoir, Xonaqa, Yangiyöl, Krraça) bor. Markazi — Yangirabot ş.

Tabiati. Şim. kismi Nurota toğ tizmasi va toğ etagi qiya tekisligidan iborat, jan. qismi Okdaryo,

Qoradaryo va qisman Zarafşon daryosi vodiylarini öz içiga oladi. Iklimi kontinental, yillik örtaça tra 13,5°. Yanv.ning örtaça trasi —1,7°, eng past tra —33°. Iyulning örtaça trasi 28,7°, eng yuqori tra 44°. Vegetatsiya davri 212 kun. Yillik yoğin miqsori, şim. toğlik kismida 300 mm, jan.dagi tekisliqda 200 mm. Suv resurslari Krradaryo, Okdaryo, Zarafşon va bir neça soylardan iborat. Tuproqlari tog etaklari tipik böz, oç böz tuproqlar. Jan. kismida suğoriladigan böz, allyuvial, ötloqi va ötloqibotqoq tuproqlar tarqalgan. Toğ etaklaridagi qiya tekisliklarda çorvaçilik va tokçilik rivojlangan. Yovvoyi ösimliklardan daryo terrasalari va qayirlarida qamiş, rövak, buğdoyiq, şörajriq, kampirsoç, itgunafşa, suvrang, yulğun va b., Nurota toğlari etaklarida rang, yaltirboş, çalov, karrak, kiyik öti, oq safrak, gulxayri, betaga; bahorda efemerlar ösadi. Butalardan dölana, pista uçraydi. Yovvoyi hayvonlardan böri, tulki, çiyaböri, quyon, jayran, toğ eçkisi va töqayzorlarda qirğovul, loyxörak, ördak, loçin, bulduruq, qirğiy, söfitörğay, çumçuq, çuğurçiq, zarğaldoq; sudraluvçilardan gekkonlar, toşbaqa, sariq ilon, kobra, eçkemar; kemiruvçilardan jayra, körsiçqon, kiçik qöşoyoq, qumsiçqon, tipratikan, kalamuş va b. uçraydi. Nurota toğining yon bağrida. Langar koni bor.

Aholisi, asosan, özbeklar (99, 1%), şuningdek, tojik, rus, ukrain, tatar, ozarbayjon, qozoq va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 105 kişi. Şahar aholisi 20,2 ming kişi, qişloq aholisi 123,7 ming kişi (2004).

Xöjaligi. Tumanda 2,1 ming korxona röyxatga olingan (2004). 55 kiçik, 32 örta, 109 yirik korxona, mikrofirmalar faoliyat körsatadi. X.t.da «LangarUz-Ros» qöşma korxonasi işlab turibdi (2003). Xatirçi paxta tozalaş zavodi, non kti, quriliş taşkilotlari, MTP va b. bor. Qişloq xöjaligi, asosan, paxtaçilikka ixtisoslaşgan. Tumanda 300 ga yaqin dehqon, 907 fermer, 17 şirkat xöjaliklari mavjud (2003). Ekin maydonlariga paxta, don, ozuqa, kartoşka, sabzavot va poliz ekinlari ekiladi. Şu jumladan, 12,3 ming ga yerda paxta, 10,3 ming ga yerda ğalla yetiştiriladi (2004). Boğdorçilik (bodom, yonğoq, anor, örik, anjir va b.), tokçilik rivojlangan. 19,9 ming ga yer örmonzor (2004). Tutzorlar ham bor. Ipakçilik bilan şuğullaniladi.

Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 56,8 mingga yaqin qoramol (şu jumladan, 33,1 mingdan ziyod sigir), 86,7 mingga yaqin qöy va eçki, 38 mingga yaqin parranda, 853 yilqi boqiladi (2003).

Tumanda 85 umumiy ta'lim maktabi (44 mingga yaqin öquvçi), şu jumladan, 1 litsey (245 öquvçi), bolalar musiqa va san'at maktabi, 4 kasb-hunar kolleji (2000 dan ziyod öquvçi), 23 klub muassasasi, 35 kutubxona, muzey, madaniyat va istirohat boği, madaniyat saroyi işlab turibdi (2004).

X.t.da markaziy stadion, bir qança sport inşootlari, sport maydonlari va sport zallari faoliyat körsatadi.

Markaziy kasalxona, tuğruqxona, poliklinika, qişloq vraçlik punktlari, dorixonalar va b. tibbiy muassasalarda 244 vraç xizmat qiladi. Oltinsoy sanatoriysi mavjud. Tuman markazi bilan Navoiy ş. örtasida avtobus qatnaydi. «Xatirçi hayoti» tuman gaz. (avvalgi «Yangi Hayot») 1998 y.dan naşr qilinadi (adadi 7300 ga yaqin).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХАТИРЧИ ТУМАНИ - Навоий вилоятидаги туман. 1926 й. 29 сент.да ташкил этилган. 1927—30 й.ларда Зарафшон округидаги туман, 1938 й.дан Самарқанд вилояти, 1982 й.дан Навоий вилояти, 1989 й.дан Самарканд вилояти, 1992 й.дан Навоий вилояти таркибида. Шим. дан Нурота, жан.шарқдан Самарқанд вилоятининг Каттақўрғон, шим.шаркдан Қўшработ, жан.дан (Зарафшон дарёси орқали) Нарпай ва Пахтачи туманлари, ғарбдан Навоий вилоятининг Навбаҳор тумани билан чегарадош. Майд. 1,37 минг км2. Аҳолиси 143,9 минг киши (2004). Туманда 1 шаҳар (Янгиработ), 1 шаҳарча (Лангар), 8 қишлоқ фуқаролари йиғини (Боғчакалон, Олчинобод, Охунбобоев, Оқолтин, Пўлкан шоир, Хонақа, Янгийўл, Кррача) бор. Маркази — Янгиработ ш.

Табиати. Шим. кисми Нурота тоғ тизмаси ва тоғ этаги қия текислигидан иборат, жан. қисми Окдарё,

Қорадарё ва қисман Зарафшон дарёси водийларини ўз ичига олади. Иклими континентал, йиллик ўртача тра 13,5°. Янв.нинг ўртача траси —1,7°, энг паст тра —33°. Июлнинг ўртача траси 28,7°, энг юқори тра 44°. Вегетация даври 212 кун. Йиллик ёғин миқцори, шим. тоғлик кисмида 300 мм, жан.даги текислиқда 200 мм. Сув ресурслари Кррадарё, Окдарё, Зарафшон ва бир неча сойлардан иборат. Тупроқлари тог этаклари типик бўз, оч бўз тупроқлар. Жан. кисмида суғориладиган бўз, аллювиал, ўтлоқи ва ўтлоқиботқоқ тупроқлар тарқалган. Тоғ этакларидаги қия текисликларда чорвачилик ва токчилик ривожланган. Ёввойи ўсимликлардан дарё террасалари ва қайирларида қамиш, рўвак, буғдойиқ, шўражриқ, кампирсоч, итгунафша, сувранг, юлғун ва б., Нурота тоғлари этакларида ранг, ялтирбош, чалов, каррак, кийик ўти, оқ сафрак, гулхайри, бетага; баҳорда эфемерлар ўсади. Буталардан дўлана, писта учрайди. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, тулки, чиябўри, қуён, жайран, тоғ эчкиси ва тўқайзорларда қирғовул, лойхўрак, ўрдак, лочин, булдуруқ, қирғий, сўфитўрғай, чумчуқ, чуғурчиқ, зарғалдоқ; судралувчилардан гекконлар, тошбақа, сариқ илон, кобра, эчкемар; кемирувчилардан жайра, кўрсичқон, кичик қўшоёқ, қумсичқон, типратикан, каламуш ва б. учрайди. Нурота тоғининг ён бағрида. Лангар кони бор.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар (99, 1%), шунингдек, тожик, рус, украин, татар, озарбайжон, қозоқ ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 105 киши. Шаҳар аҳолиси 20,2 минг киши, қишлоқ аҳолиси 123,7 минг киши (2004).

Хўжалиги. Туманда 2,1 минг корхона рўйхатга олинган (2004). 55 кичик, 32 ўрта, 109 йирик корхона, микрофирмалар фаолият кўрсатади. Х.т.да «ЛангарУз-Рос» қўшма корхонаси ишлаб турибди (2003). Хатирчи пахта тозалаш заводи, нон кти, қурилиш ташкилотлари, МТП ва б. бор. Қишлоқ хўжалиги, асосан, пахтачиликка ихтисослашган. Туманда 300 га яқин деҳқон, 907 фермер, 17 ширкат хўжаликлари мавжуд (2003). Экин майдонларига пахта, дон, озуқа, картошка, сабзавот ва полиз экинлари экилади. Шу жумладан, 12,3 минг га ерда пахта, 10,3 минг га ерда ғалла етиштирилади (2004). Боғдорчилик (бодом, ёнғоқ, анор, ўрик, анжир ва б.), токчилик ривожланган. 19,9 минг га ер ўрмонзор (2004). Тутзорлар ҳам бор. Ипакчилик билан шуғулланилади.

Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 56,8 мингга яқин қорамол (шу жумладан, 33,1 мингдан зиёд сигир), 86,7 мингга яқин қўй ва эчки, 38 мингга яқин парранда, 853 йилқи боқилади (2003).

Туманда 85 умумий таълим мактаби (44 мингга яқин ўқувчи), шу жумладан, 1 лицей (245 ўқувчи), болалар мусиқа ва санъат мактаби, 4 касб-ҳунар коллежи (2000 дан зиёд ўқувчи), 23 клуб муассасаси, 35 кутубхона, музей, маданият ва истироҳат боғи, маданият саройи ишлаб турибди (2004).

Х.т.да марказий стадион, бир қанча спорт иншоотлари, спорт майдонлари ва спорт заллари фаолият кўрсатади.

Марказий касалхона, туғруқхона, поликлиника, қишлоқ врачлик пунктлари, дорихоналар ва б. тиббий муассасаларда 244 врач хизмат қилади. Олтинсой санаторийси мавжуд. Туман маркази билан Навоий ш. ўртасида автобус қатнайди. «Хатирчи ҳаёти» туман газ. (аввалги «Янги Ҳаёт») 1998 й.дан нашр қилинади (адади 7300 га яқин).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.