Xatlon viloyati

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 86–87-b. — ziyouz.com

Xatlon viloyati - Tojikiston Respublikasi jan.ğarbidagi viloyat. 1992 y.da Kölob va Qörğontepa viloyatlarining qöşilişi natijasida vujudga kelgan. X.v. şarqsan Toğli Badaxşon muxtor viloyati, şim.dan Respublikaga böysunuvçi tumanlar, ğarbdan Özbekiston Respublikasi, jan.dan Afganistan bilan çegaradod!. Mayd. 24,6 ming km2. Aholisi 2151 ming kişi (2002), asosan, tojiklar, şuningdek, özbek, turkman, arab, rus, löli, tatar, qirğiz, koreys, nemis, afğon va b. jami 40 ga yaqin millat vakillari ham yaşaydi. Markazi — Qörğontepa ş. Tarkibida 24 tuman, 5 şahar, 18 şaharça va 128 qişloq fuqarolari yiğini bor.

X.v. Qörğontepa va Kölob qismlariga bölinadi. Qörğontepa qismining iqlimi subtropik. Yanv. oyidagi örtaça tra vodiylarda G—3°, toğlarda —2° gaça, iyul oyida vodiylarda 30°, ZG, toğlarda 24°, 26°. Yillik yoğin 150— 200 mm dan 500 mm gaça. Qörğontepa tomonida Vaxş va Kofarnihon vodiylari joylaşgan. Uşbu hududda Bobotoğ, Oqtoğ, Rangontoğ, Qoratoğ va Teraklitoğlar mavjud. Vaxş daryosining quyi qismida «Polvontöqay» töqayzori joylaşgan.

Kölob tarafida Sarsarak, Ilontoğ, Tik toğlari, Hazrati Şoh toğlari, şuningdek, Xöja Sarez va Xöja Mömin yonida tuz gumbazlari mavjud. Qizilsuv (Surxob) va Yaxsuv daryolaridan suğorişda foydalaniladi. Eng yirik daryosi — Panj.

Kölob qismining jan.da subtropik iklim. Vodiylarda yanv.da örtaça tra —2° gaça, iyulda 22°—30°. Yillik yoğin 200—400 mm. Toğ yon bağirlarida yillik örtaça tra yanv.da —2°, —4°, iyulda 20°—24°, yillik yoğin 600—800 mm, jan.ğarbidagi pasttekisliklarda 200—400 mm. Şim. qismidagi vodiylarda havo nisbatan salqinroq. Yillik yoğin 1000 mm. Danğara, Möminobod, Xovaling, Çubek va Farxor atrofidagi toğ yon bağirlarida pista, yonğoq, anor, olça, örik, nok, tut, bodom, dölana, jiyda, arça va b. ösadi. Jan.şarqida tokzor va lalmi şaroitlarga moslaşgan boşqa mevali daraxtlar mavjud. Yovvoyi hayvonlardan böri, tulki, jayra, ilon, yovvoyi muşuk, toğ eçkisi, kiyik; quşlardan kaklik, bedana, burgut, ördak, laylak va b. uçraydi. Foydali qazilmalardan oltin, kömir, gaz, neft, torf va b. bor.

Sanoati paxta tozalaş, oziq-ovqat sanoati (yoğmoy, konserva, göşt, pivo pişiriş, tuz), kimyo (azotli öğitlar), elektrotexnika (transformator), quriliş materiallari (temirbeton, ğişt, ohak) i.ç. korxonalaridan iborat. Vaxş daryosida Sarband, Markaziy, Şarşara elektr styalari, Boyğozi gidrouzeli işlab turibdi. Respublikadagi eng yirik Norak GES ham şu viloyat hududida joylaşgan. Qörğontepa va Kölobda aeroportlar bor. Respublikada yetiştiriladigan paxtaning asosiy qismi, jumladan, ingiçka tolali paxtaning barçasi uşbu xududda yetiştiriladi. Şuningdek, boğdorçilik, tokçilik, limonçilik, pillaçilik, çorvaçilik (jumladan, qorakölçilik) rivojlangan. Ğallaçilik, şoliçilik keyingi yillarda tez rivojlandi. Asalariçilik yaxşi yölga qöyilgan. Vaxş tuproqşunoslikmelioratsiya styasi faoliyat körsatadi.

1960—70-y.larda Yovon, Obikiik, Ğaravuti, Toşrabod, Qarodum, Beşkent vodiysi va Danğaradagi qöriq va böz yerlar özlaştirilib paxtazorga aylantirilgan.

Viloyatda 1187 umumiy ta'lim maktabi, 9 örta maxsus bilim yurti va 2 ta universitet joylaşgan. 3 teatr, 6 muzey, 502 jamoat kutubxonasi bor.

X.v. aholisi qad.dan hunarmandçilikning zargarlik, kulolçilik, egarçilik, kaştaçilik va b. turlari bilan şuğullanadi. Viloyatda Hazrati Amir Sayd Hamadoniy (Kölob ş.da), Hazrati Uzun Ostona (Jiliköl tumanida), Çiluçor çaşma (Beşkentda) va b. ziyoratgohlar mavjud.

Nasriddin Mamanazarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХАТЛОН ВИЛОЯТИ - Тожикистон Республикаси жан.ғарбидаги вилоят. 1992 й.да Кўлоб ва Қўрғонтепа вилоятларининг қўшилиши натижасида вужудга келган. Х.в. шарқцан Тоғли Бадахшон мухтор вилояти, шим.дан Республикага бўйсунувчи туманлар, ғарбдан Ўзбекистон Республикаси, жан.дан Афганистан билан чегарадод!. Майд. 24,6 минг км2. Аҳолиси 2151 минг киши (2002), асосан, тожиклар, шунингдек, ўзбек, туркман, араб, рус, лўли, татар, қирғиз, корейс, немис, афғон ва б. жами 40 га яқин миллат вакиллари ҳам яшайди. Маркази — Қўрғонтепа ш. Таркибида 24 туман, 5 шаҳар, 18 шаҳарча ва 128 қишлоқ фуқаролари йиғини бор.

Х.в. Қўрғонтепа ва Кўлоб қисмларига бўлинади. Қўрғонтепа қисмининг иқлими субтропик. Янв. ойидаги ўртача тра водийларда Г—3°, тоғларда —2° гача, июль ойида водийларда 30°, ЗГ, тоғларда 24°, 26°. Йиллик ёғин 150— 200 мм дан 500 мм гача. Қўрғонтепа томонида Вахш ва Кофарниҳон водийлари жойлашган. Ушбу ҳудудда Боботоғ, Оқтоғ, Рангонтоғ, Қоратоғ ва Тераклитоғлар мавжуд. Вахш дарёсининг қуйи қисмида «Полвонтўқай» тўқайзори жойлашган.

Кўлоб тарафида Сарсарак, Илонтоғ, Тик тоғлари, Ҳазрати Шоҳ тоғлари, шунингдек, Хўжа Сарез ва Хўжа Мўмин ёнида туз гумбазлари мавжуд. Қизилсув (Сурхоб) ва Яхсув дарёларидан суғоришда фойдаланилади. Энг йирик дарёси — Панж.

Кўлоб қисмининг жан.да субтропик иклим. Водийларда янв.да ўртача тра —2° гача, июлда 22°—30°. Йиллик ёғин 200—400 мм. Тоғ ён бағирларида йиллик ўртача тра янв.да —2°, —4°, июлда 20°—24°, йиллик ёғин 600—800 мм, жан.ғарбидаги пасттекисликларда 200—400 мм. Шим. қисмидаги водийларда ҳаво нисбатан салқинроқ. Йиллик ёғин 1000 мм. Данғара, Мўминобод, Ховалинг, Чубек ва Фархор атрофидаги тоғ ён бағирларида писта, ёнғоқ, анор, олча, ўрик, нок, тут, бодом, дўлана, жийда, арча ва б. ўсади. Жан.шарқида токзор ва лалми шароитларга мослашган бошқа мевали дарахтлар мавжуд. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, тулки, жайра, илон, ёввойи мушук, тоғ эчкиси, кийик; қушлардан каклик, бедана, бургут, ўрдак, лайлак ва б. учрайди. Фойдали қазилмалардан олтин, кўмир, газ, нефть, торф ва б. бор.

Саноати пахта тозалаш, озиқ-овқат саноати (ёғмой, консерва, гўшт, пиво пишириш, туз), кимё (азотли ўғитлар), электротехника (трансформатор), қурилиш материаллари (темирбетон, ғишт, оҳак) и.ч. корхоналаридан иборат. Вахш дарёсида Сарбанд, Марказий, Шаршара электр стялари, Бойғози гидроузели ишлаб турибди. Республикадаги энг йирик Норак ГЭС ҳам шу вилоят ҳудудида жойлашган. Қўрғонтепа ва Кўлобда аэропортлар бор. Республикада етиштириладиган пахтанинг асосий қисми, жумладан, ингичка толали пахтанинг барчаси ушбу худудда етиштирилади. Шунингдек, боғдорчилик, токчилик, лимончилик, пиллачилик, чорвачилик (жумладан, қоракўлчилик) ривожланган. Ғаллачилик, шоличилик кейинги йилларда тез ривожланди. Асаларичилик яхши йўлга қўйилган. Вахш тупроқшуносликмелиорация стяси фаолият кўрсатади.

1960—70-й.ларда Ёвон, Обикиик, Ғаравути, Тошрабод, Қародум, Бешкент водийси ва Данғарадаги қўриқ ва бўз ерлар ўзлаштирилиб пахтазорга айлантирилган.

Вилоятда 1187 умумий таълим мактаби, 9 ўрта махсус билим юрти ва 2 та университет жойлашган. 3 театр, 6 музей, 502 жамоат кутубхонаси бор.

Х.в. аҳолиси қад.дан ҳунармандчиликнинг заргарлик, кулолчилик, эгарчилик, каштачилик ва б. турлари билан шуғулланади. Вилоятда Ҳазрати Амир Сайд Ҳамадоний (Кўлоб ш.да), Ҳазрати Узун Остона (Жиликўл туманида), Чилучор чашма (Бешкентда) ва б. зиёратгоҳлар мавжуд.

Насриддин Маманазаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.