Xavfsizlik texnikasi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 4–5-b. — ziyouz.com

Xavfsizlik texnikasi - mehnat muhofazasi bölimlaridan biri; i.ç.dagi jarayonlarda vujudga keladigan xavfli omillarning işlovçilarga zararli ta'siri oldini olişga doyr taşkiliy va texnik tadbirlar qamda vositalar majmui. Ularni yaratiş va i.ç.da qöllaş işlari belgilangan tartibda tasdiqlangan meyoriytexnik hujjatlar (standartlar, qoidalar, meyorlar, instruksiyalar) asosida amalga oşiriladi. Taşkiliy tadbirlar: işçilarga xavfsiz va zararsiz iş usullari töğrisida yölyöriqlar beriş, i. ç. sanitariyasi va mehnat gigiyenasi asoslarini örgatiş; mehnat qiliş va dam oliş qonunqoidalarini işlab çiqiş va i.ç.ga tatbiq qiliş.

Texnik tadbirlar ma'lum meyorlar va qoidalarga asoslanadi. Bunda insonning ruhiy, anatomik, fiziologik xususiyatlari hisobga olinadi. Mas, maşinaning boşqariş organlarini inson uçun qulay yerga joylaştiriş, iş vaqtida zararli çang, gaz çiqmasligini ta'minlaş zarur, xavfli ta'sirlardan himoya qiliş uçun tösiqlar qilinadi, ogohlantiruvçi belgilar va plakatlar osib qöyiladi. Köpinça işlayotgan maşinalarning uzellari bilan boğliq qurilmalar (elektron qurilmalar, fotoelement, avtomatik saqlagiç) dan foydalaniladi. Bularga saqlagiç klapanlari, vklyuçatellar, eruvçan saqdagiçlar, ştiftlar va b. kiradi. Xavfli, zararli işlarni bajarişda jarayonlarni uzokdan turib boşqariş usuli yaxşi samara beradi. Himoya qilişda signalizatsşdan foydalaniladi. Jihozlarni yurgizib yuborişdan oldin ularning işi tekşiriladi hamda sinaladi. Juda xavfli jihozlar (bosim ostida işlaydigan idişlar, yuk kötariş maşinalari) davlat inspeksiyasi nazorati ostida böladi, namlik, tra, havoning tozaligi, şovqinlar, nurlaniş ta'siri va b. doimo nazorat qilinadi. I.ç. ning muayyan sohalarida işlaydigan kişilar qoidalarga muvofiq şaxsiy himoya vositalari (kiyimboş, poyabzal, ehtiyot belboği, közoynak va b.)dan foydalanadi. Xar bir korxonada X.t. uçun ma'muriyat javobgar hisoblanadi.

Özbekistonda X.t. nuqtai nazaridan eng xavfli va ma'suliyatli korxonalar — paxtani dastlabki işlaş zavodlari, töqimaçilik korxonalari, teri oşlaş korxonalari va b.hisoblanadi, çunki bu korxonalarda presslar işlatiladi, zararli çang va gazlar ajraladi va b. Şu tufayli mehnat xavfsizligi standartlariga qat'iy amal qiliş talab qilinadi. X.t. texnika taraqqiyoti, işlab çiqarişni avtomatlaştiriş va kompleks mexanizatsiyalaş bilan uzviy boğliq böladi. XAGGINS (Huggins) Çarlz Breton (1901.22.9, Galifaks, Kanada) — amerikalik xirurg va onkolog; AQŞ milliy FA a'zosi (1949 y.dan). 1927 y.dan Çikago universitetida işlagan (1936 y.dan xirurgiya prof.i). 1951— 69 y.larda BenMey klinikasida rakni tadqiqot qiliş lab. direktori. X. prostata bezi rakini davolaşda ilk bor gormonlarni qöllab, gormonoterapiyaga asos soldi, bu rak kimyoterapiyasi rivojiga olib keldi. Nobel mukofoti laureati (1966, Rous F.P. bilan hamkorlikda).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХАВФСИЗЛИК ТЕХНИКАСИ - меҳнат муҳофазаси бўлимларидан бири; и.ч.даги жараёнларда вужудга келадиган хавфли омилларнинг ишловчиларга зарарли таъсири олдини олишга дойр ташкилий ва техник тадбирлар қамда воситалар мажмуи. Уларни яратиш ва и.ч.да қўллаш ишлари белгиланган тартибда тасдиқланган меъёрийтехник ҳужжатлар (стандартлар, қоидалар, меъёрлар, инструкциялар) асосида амалга оширилади. Ташкилий тадбирлар: ишчиларга хавфсиз ва зарарсиз иш усуллари тўғрисида йўлйўриқлар бериш, и. ч. санитарияси ва меҳнат гигиенаси асосларини ўргатиш; меҳнат қилиш ва дам олиш қонунқоидаларини ишлаб чиқиш ва и.ч.га татбиқ қилиш.

Техник тадбирлар маълум меъёрлар ва қоидаларга асосланади. Бунда инсоннинг руҳий, анатомик, физиологик хусусиятлари ҳисобга олинади. Мас, машинанинг бошқариш органларини инсон учун қулай ерга жойлаштириш, иш вақтида зарарли чанг, газ чиқмаслигини таъминлаш зарур, хавфли таъсирлардан ҳимоя қилиш учун тўсиқлар қилинади, огоҳлантирувчи белгилар ва плакатлар осиб қўйилади. Кўпинча ишлаётган машиналарнинг узеллари билан боғлиқ қурилмалар (электрон қурилмалар, фотоэлемент, автоматик сақлагич) дан фойдаланилади. Буларга сақлагич клапанлари, включателлар, эрувчан сақдагичлар, штифтлар ва б. киради. Хавфли, зарарли ишларни бажаришда жараёнларни узокдан туриб бошқариш усули яхши самара беради. Ҳимоя қилишда сигнализацшдан фойдаланилади. Жиҳозларни юргизиб юборишдан олдин уларнинг иши текширилади ҳамда синалади. Жуда хавфли жиҳозлар (босим остида ишлайдиган идишлар, юк кўтариш машиналари) давлат инспекцияси назорати остида бўлади, намлик, тра, ҳавонинг тозалиги, шовқинлар, нурланиш таъсири ва б. доимо назорат қилинади. И.ч. нинг муайян соҳаларида ишлайдиган кишилар қоидаларга мувофиқ шахсий ҳимоя воситалари (кийимбош, пойабзал, эҳтиёт белбоғи, кўзойнак ва б.)дан фойдаланади. Хар бир корхонада Х.т. учун маъмурият жавобгар ҳисобланади.

Ўзбекистонда Х.т. нуқтаи назаридан энг хавфли ва маъсулиятли корхоналар — пахтани дастлабки ишлаш заводлари, тўқимачилик корхоналари, тери ошлаш корхоналари ва б.ҳисобланади, чунки бу корхоналарда пресслар ишлатилади, зарарли чанг ва газлар ажралади ва б. Шу туфайли меҳнат хавфсизлиги стандартларига қатъий амал қилиш талаб қилинади. Х.т. техника тараққиёти, ишлаб чиқаришни автоматлаштириш ва комплекс механизациялаш билан узвий боғлиқ бўлади. ХАГГИНС (Huggins) Чарльз Бретон (1901.22.9, Галифакс, Канада) — америкалик хирург ва онколог; АҚШ миллий ФА аъзоси (1949 й.дан). 1927 й.дан Чикаго университетида ишлаган (1936 й.дан хирургия проф.и). 1951— 69 й.ларда БенМей клиникасида ракни тадқиқот қилиш лаб. директори. X. простата бези ракини даволашда илк бор гормонларни қўллаб, гормонотерапияга асос солди, бу рак кимётерапияси ривожига олиб келди. Нобель мукофоти лауреати (1966, Роус Ф.П. билан ҳамкорликда).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.