Xazar tili
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 6–7-b. — ziyouz.com
Xazar tili — Xazar xoqonligi aholisi tili; ulik tillardan. Vizantiya, arab, yahudiy va b. tarixiy manbalarning ma'lumotlari hamda etnonimika va toponimika materiallari X.t.ning turkiy tillar oilasiga mansubligini tasdiklaşga va uni bulğor tili bilan yaqin qarindoş deyişga imkon beradi. Örta asr tarixçilari va filologlari X.t.ning bulgor (al-Istaxriy) va peçeneg (bijanak — M. Koşgariy) tillari bilan yaqinligini qayd etganlar. Venger olimi A. Vamberi, rus olimlari V.V. Grigoryev, A.A. Kunik, V.V. Bartoldlar uni turkiy tillar oilasiga mansub deb hisoblaydilar. V.V. Bartold xazar şaxri nomi «Sarkel» etimologiyasini («oq qa'la») çuvaş tilidagi ayni ma'noda bölgan birikma («şura kil» — oq uy) bilan qiyoslab, lingvistik asoslarga kura uni çuvaş tili bilan genetik yaqinligini qayd etadi. N.A. Baskakov esa Itil, Sarkel, Samandar, Balanjar kabi toponimlarni eng qad. xazar sözlari deb xisoblaydi. Bir qator turkiyşunoslar hoz. turkiy tillardan qrimtatar, qömiq tillarida, ozarbayjon tilining şim. laxjalarida X.t. ning ta'sirini aniklaganlar. Şunday bölsada, X.t.ning turkiy tillarga mansubligi haqidagi fikrlarning ayrimlari ilmiy faraz darajasida qolmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХАЗАР ТИЛИ — Хазар хоқонлиги аҳолиси тили; улик тиллардан. Византия, араб, яҳудий ва б. тарихий манбаларнинг маълумотлари ҳамда этнонимика ва топонимика материаллари Х.т.нинг туркий тиллар оиласига мансублигини тасдиклашга ва уни булғор тили билан яқин қариндош дейишга имкон беради. Ўрта аср тарихчилари ва филологлари Х.т.нинг булгор (ал-Истахрий) ва печенег (бижанак — М. Кошгарий) тиллари билан яқинлигини қайд этганлар. Венгер олими А. Вамбери, рус олимлари В.В. Григорьев, А.А. Куник, В.В. Бартольдлар уни туркий тиллар оиласига мансуб деб ҳисоблайдилар. В.В. Бартольд хазар шахри номи «Саркел» этимологиясини («оқ қаъла») чуваш тилидаги айни маънода бўлган бирикма («шура кил» — оқ уй) билан қиёслаб, лингвистик асосларга кура уни чуваш тили билан генетик яқинлигини қайд этади. Н.А. Баскаков эса Итил, Саркел, Самандар, Баланжар каби топонимларни энг қад. хазар сўзлари деб хисоблайди. Бир қатор туркийшунослар ҳоз. туркий тиллардан қримтатар, қўмиқ тилларида, озарбайжон тилининг шим. лахжаларида Х.т. нинг таъсирини аниклаганлар. Шундай бўлсада, Х.т.нинг туркий тилларга мансублиги ҳақидаги фикрларнинг айримлари илмий фараз даражасида қолмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.