Xazar xoqonligi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 7–8-b. — ziyouz.com

Xazar xoqonligi - Ğarbiy turk xoqonligi parçalanişi natijasida (q. Turk xokonligi) 7-a. örtalarida Quyi Volgaböyi va Şim. Kavkazning şarkiy qismida vujudga kelgan ilk örta asr davlati. X.x.ni turkiy Aşina xonadoni sulolasi boşqargan. 8-a. boşiga qadar xoqonlik poytaxti Doğistondagi Samandar ş., söngra Quyi Volgadagi Itil ş. bölgan. 7-a.ning 2-yarmida xazarlar Buyuk Bulğoriya davlati tarkibiga kiradigan Azovböyi bulğorlarining bir qismini tobe etganlar (qolgan qismi mağlubiyatdan söng Örta Volgaga, qolgani Dnepr ortiga, Dunay tomonga ketgan), şuningdek, Doğistonning dengiz böyidagi Gunnsavirlar podşoligini böysundirganlar. Kavkaz Albaniyasi X.x.ga ölpon tölagan. Vizantiya Zakavkazyeda örnaşib olgan Arab xalifaligiga qarşi X.x. bilan ittifoq tuzgan. 8-a. boşiga kelib xazarlar Şim. Kavkaz, Azovböyi, Qrimning (Vizantiyadan tortib olingan) katta qismi, şuningdek, Şarqiy Yevropaning Dneprgaça çözilgan hududiga egalik qilganlar. Ayni vaqtda ular Zakavkazyeni qölga kiritiş uçun arablar bilan kuraş olib borganlar. 795 y. Kaspiy yölagi va Daryoli orqali arablar X.x. hududiga bostirib kirişgan va xoqon (qağan) qöşinini tormor keltirişgan. Xoqon va uning mulozimlari islom dinini qabul qilgan, biroq aholining aksariyati uni qabul qilmagani uçun ular ham dindan qaytganlar. 8-a.ning 1-yarmida (taxm. 731 y.) Şim. Doğistondagi xazarlarning bir qismi iudaizm (yahudiylik) ni qabul qilgan (Şim. Doğistonga sosoniylar Eroni, keyinçalik Vizantiya tomonidan quvğin qilingan yahudiylar, jumladan, knyaz Bulan degan şaxs kelib joylaşgandi). 8-a. oxiri — 9-a. boşida Bulanning avlodlaridan biri — Obadiya X.x. taxtiga ötirgan va iudaizmni davlat dini deb e'lon qilgan. Biroq bu boşqa xazar aslzodalarining noroziligiga sabab bölib, mamlakatda qözğolon boşlangan. Qözğolonçilar Volga ortidan madyarlarni, Obadiya esa köçmançi ğuzlarni yordamga çaqirgan. Qözğolon bostirilgan, madyarlar Dnepr ortiga çekinganlar, ular bilan birga tirik qolgan isyonçilar (kabarlar) ham ketgan. Qrimdagi gotlar va b. xalqlar X.x.dagi notinç vaziyatdan foydalanib Vizantiya homiyligiga ötişgan. Şu yillarda Don böyida Sarkel qal'asi qurilgan, u Ğarbdan Itilga keladigan savdo yölini muhofaza etişga möljallangan. 9-a. oxirida Şim. Qora dengiz böyiga bijanaklar (peçeneglar) bosib kirib X.x.ga qaram bölgan madyarlarni Dunayböyiga haydab yuborişgan (895). X.x.ning asosiy raqibi Qad. Rus davlati bölgan. 9-a.dan rus drujinalari Kaspiy dengiziga qadar kelib, xazarlar uçun öta muhim bölgan KaspiyVolga savdo yöliga fob bölişgan. 913/914 va 943/944 y.larda rus qöşinlari Xazariya hududidan ötib Kaspiy böyini gorat qilganlar. 964/965 y. rus knyazi Svyatoslav Igoreviç Volgaga yuriş qilib, X.x.ni tormor keltirgan. Itil va Samandar vayron etilgan. Sarkel ş. bosib olingan. 10-a.ning 2-yarmida xazarlar islomni qabul qiliş va tobe böliş evaziga Xorazm yordamida vaziyatni tiklamoqçi bölganlar. Biroq içki nizolar, köçmançi xalqlar (bijanaklar, ğuzlar)ning bosqinlari, 964/965 y.dagi mağlubiyat va b. natijasida 10-a. oxiriga kelib X.x. barham topgan.

Ad.: Artamonov M.I., Istoriya xazar, L., 1962; Pletneva S.A., Ot koçeviy k gorodam, M., 1967.

Faxriddin Hasanov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХАЗАР ХОҚОНЛИГИ - Ғарбий турк хоқонлиги парчаланиши натижасида (қ. Турк хоконлиги) 7-а. ўрталарида Қуйи Волгабўйи ва Шим. Кавказнинг шаркий қисмида вужудга келган илк ўрта аср давлати. Х.х.ни туркий Ашина хонадони сулоласи бошқарган. 8-а. бошига қадар хоқонлик пойтахти Доғистондаги Самандар ш., сўнгра Қуйи Волгадаги Итиль ш. бўлган. 7-а.нинг 2-ярмида хазарлар Буюк Булғория давлати таркибига кирадиган Азовбўйи булғорларининг бир қисмини тобе этганлар (қолган қисми мағлубиятдан сўнг Ўрта Волгага, қолгани Днепр ортига, Дунай томонга кетган), шунингдек, Доғистоннинг денгиз бўйидаги Гуннсавирлар подшолигини бўйсундирганлар. Кавказ Албанияси Х.х.га ўлпон тўлаган. Византия Закавказьеда ўрнашиб олган Араб халифалигига қарши Х.х. билан иттифоқ тузган. 8-а. бошига келиб хазарлар Шим. Кавказ, Азовбўйи, Қримнинг (Византиядан тортиб олинган) катта қисми, шунингдек, Шарқий Европанинг Днепргача чўзилган ҳудудига эгалик қилганлар. Айни вақтда улар Закавказьени қўлга киритиш учун араблар билан кураш олиб борганлар. 795 й. Каспий йўлаги ва Дарёли орқали араблар Х.х. ҳудудига бостириб киришган ва хоқон (қаған) қўшинини тормор келтиришган. Хоқон ва унинг мулозимлари ислом динини қабул қилган, бироқ аҳолининг аксарияти уни қабул қилмагани учун улар ҳам диндан қайтганлар. 8-а.нинг 1-ярмида (тахм. 731 й.) Шим. Доғистондаги хазарларнинг бир қисми иудаизм (яҳудийлик) ни қабул қилган (Шим. Доғистонга сосонийлар Эрони, кейинчалик Византия томонидан қувғин қилинган яҳудийлар, жумладан, князь Булан деган шахс келиб жойлашганди). 8-а. охири — 9-а. бошида Буланнинг авлодларидан бири — Обадия Х.х. тахтига ўтирган ва иудаизмни давлат дини деб эълон қилган. Бироқ бу бошқа хазар аслзодаларининг норозилигига сабаб бўлиб, мамлакатда қўзғолон бошланган. Қўзғолончилар Волга ортидан мадъярларни, Обадия эса кўчманчи ғузларни ёрдамга чақирган. Қўзғолон бостирилган, мадъярлар Днепр ортига чекинганлар, улар билан бирга тирик қолган исёнчилар (кабарлар) ҳам кетган. Қримдаги готлар ва б. халқлар Х.х.даги нотинч вазиятдан фойдаланиб Византия ҳомийлигига ўтишган. Шу йилларда Дон бўйида Саркел қалъаси қурилган, у Ғарбдан Итилга келадиган савдо йўлини муҳофаза этишга мўлжалланган. 9-а. охирида Шим. Қора денгиз бўйига бижанаклар (печенеглар) босиб кириб Х.х.га қарам бўлган мадъярларни Дунайбўйига ҳайдаб юборишган (895). Х.х.нинг асосий рақиби Қад. Русь давлати бўлган. 9-а.дан рус дружиналари Каспий денгизига қадар келиб, хазарлар учун ўта муҳим бўлган КаспийВолга савдо йўлига fob бўлишган. 913/914 ва 943/944 й.ларда рус қўшинлари Хазария ҳудудидан ўтиб Каспий бўйини горат қилганлар. 964/965 й. рус князи Святослав Игоревич Волгага юриш қилиб, Х.х.ни тормор келтирган. Итиль ва Самандар вайрон этилган. Саркел ш. босиб олинган. 10-а.нинг 2-ярмида хазарлар исломни қабул қилиш ва тобе бўлиш эвазига Хоразм ёрдамида вазиятни тикламоқчи бўлганлар. Бироқ ички низолар, кўчманчи халқлар (бижанаклар, ғузлар)нинг босқинлари, 964/965 й.даги мағлубият ва б. натижасида 10-а. охирига келиб Х.х. барҳам топган.

Ад.: Артамонов М.И., История хазар, Л., 1962; Плетнева С.А., От кочевий к городам, М., 1967.

Фахриддин Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.