«Xazoyin ul-Maoniy»
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 9-b. — ziyouz.com
«Xazoyin ul-Maoniy» («Ma'nolar xazinasi») — Alişer Navoiyning asari. 1491—96 y.larda tartib berilgan. «X.ul M.» — «Ğaroyib ussiğar» («Yoşlik ğaroyibotlari»), «Navodir uş-şabob» [«Yigitlik nodirlik (şe'r)lari»], «Badoye' ul-vasat» («Örta yoş badialari») va «Favoyid ul-kibar» («Keksalik foydalari») nomli devonlardan tarkib topgan mukammal yiğma devon. Xalq orasida «Çor devon» deb ham yuritiladi. «X.ulM.»ning tuziliş tarixini Alişer Navoiyning özi «Xamsat ulmutahayyirin», «Munşaot», «Muhokamat ul-luğatayn», ayniqsa, «X.ulM.»ga maxsus yozgan «Deboça»sida bayon etgan. Uşbu asarlarda yozilişiça, Abdurahmon Jomiy öz şe'rlarini töplab (1491 — 92), 3 devon tuzgan va Navoiyga taqdim etgan. Navoiy bu devonlarning aralaşib ketmasligi uçun ularga maxsus nomlar qöyişini maslahat bergan. Navoiy maslahati Jomiyga ma'kul tuşgan va u devonlarini «Fotihat uşşabob» («Yoşlikning boşlanişi»), «Vositat uliqd» («Boğlaniş vositalari»), «Xotimat ulhayot» («Hayot xotimasi») kabi nomlar bilan atab, umumiy «Deboça» yozgan hamda bu fikrning Navoiydan çiqqanligini alohida ta'kidlagan. Şundan söng, Navoiy ham ustozi taklifi bilan barça lirik şe'rlarini töplab «X.ulM.»ni tuzişga kirişgan. «X.ulM.»ning yuzaga kelişi Jomiy va Navoiy döstligining, özbek va tojik adabiyotlari örtasidagi aloqalarning yorqin dalilidir.
«X.ulM.» 45 ming miyeraga yaqin, 3130 dan ortiq lirik şe'rlardan tuzilgan. Unga şoirning 7—8 yoşidan boşlab umrining oxiriga qadar yozgan özbekça şe'rlari kiritilgan. «X.ulM.» tarkibida qariyb 2600 ğazal, 210 qit'a, 133 ruboiy, 86 fard, 52 muammo, 10 muxammas, 10 çiston, 13 tuyuq, 4 mustazod, 5 musaddas, 4 tarji'band, musamman, tarkibband, qasida, masnaviy, soqiynoma mavjud. Har bir janrdagi şe'rlar qofiyasi yoki radifidagi tugallanuvçi harfga qarab ma'lum tartib asosida joylaştirilgan. «X.ulM.» öz davridagi ma'naviy hayotning öziga xos qomusi bölib, şoir öz şe'rlarida hayotni, insonni, uning olijanob tuygu va intilişlarini uluglagan. «X.ulM.» ni yaratiş uçun şoir özining butun umrini sarflagan va bu bilan ğoyat faxrlanganini asarning «Deboça»sida quyidagiça yozadi:
Sarf etdim anga umr bahorin doği,
Böstoni hayotu lolazorin doği.
Oldida xazoni zar nisorin doği,
Kofur fişon qiş bila qorin doği.
Alişer Navoiy «X.ul M.» bilan özbek şe'riyatining janr va mavzu doirasini yanada boyitdi. Özbek şe'riyatida biron ijodkor bunday mukammal devon tuziş darajasiga kötarila olmagan. Şoirning bu devoni qölyozma nusxalarda tuda va qisqartirilgan holda bir qança mamlakatlarda qaytaqayta köçirilgan va kup bor naşr etil gan.
Naşri: Xazoyin ulmaoniy, 1—4j., T., 195960;
Ad.: Hayitmetov A., Navoiy lirikasi, T., 1961.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ХАЗОЙИН УЛ-МАОНИЙ» («Маънолар хазинаси») — Алишер Навоийнинг асари. 1491—96 й.ларда тартиб берилган. «Х.ул М.» — «Ғаройиб уссиғар» («Ёшлик ғаройиботлари»), «Наводир уш-шабоб» [«Йигитлик нодирлик (шеър)лари»], «Бадоеъ ул-васат» («Ўрта ёш бадиалари») ва «Фавойид ул-кибар» («Кексалик фойдалари») номли девонлардан таркиб топган мукаммал йиғма девон. Халқ орасида «Чор девон» деб ҳам юритилади. «Х.улМ.»нинг тузилиш тарихини Алишер Навоийнинг ўзи «Хамсат улмутаҳаййирин», «Муншаот», «Муҳокамат ул-луғатайн», айниқса, «Х.улМ.»га махсус ёзган «Дебоча»сида баён этган. Ушбу асарларда ёзилишича, Абдураҳмон Жомий ўз шеърларини тўплаб (1491 — 92), 3 девон тузган ва Навоийга тақдим этган. Навоий бу девонларнинг аралашиб кетмаслиги учун уларга махсус номлар қўйишини маслаҳат берган. Навоий маслаҳати Жомийга маъкул тушган ва у девонларини «Фотиҳат ушшабоб» («Ёшликнинг бошланиши»), «Воситат улиқд» («Боғланиш воситалари»), «Хотимат улҳаёт» («Ҳаёт хотимаси») каби номлар билан атаб, умумий «Дебоча» ёзган ҳамда бу фикрнинг Навоийдан чиққанлигини алоҳида таъкидлаган. Шундан сўнг, Навоий ҳам устози таклифи билан барча лирик шеърларини тўплаб «Х.улМ.»ни тузишга киришган. «Х.улМ.»нинг юзага келиши Жомий ва Навоий дўстлигининг, ўзбек ва тожик адабиётлари ўртасидаги алоқаларнинг ёрқин далилидир.
«Х.улМ.» 45 минг миерага яқин, 3130 дан ортиқ лирик шеърлардан тузилган. Унга шоирнинг 7—8 ёшидан бошлаб умрининг охирига қадар ёзган ўзбекча шеърлари киритилган. «Х.улМ.» таркибида қарийб 2600 ғазал, 210 қитъа, 133 рубоий, 86 фард, 52 муаммо, 10 мухаммас, 10 чистон, 13 туюқ, 4 мустазод, 5 мусаддас, 4 таржиъбанд, мусамман, таркиббанд, қасида, маснавий, соқийнома мавжуд. Ҳар бир жанрдаги шеърлар қофияси ёки радифидаги тугалланувчи ҳарфга қараб маълум тартиб асосида жойлаштирилган. «Х.улМ.» ўз давридаги маънавий ҳаётнинг ўзига хос қомуси бўлиб, шоир ўз шеърларида ҳаётни, инсонни, унинг олижаноб туйгу ва интилишларини улуглаган. «Х.улМ.» ни яратиш учун шоир ўзининг бутун умрини сарфлаган ва бу билан ғоят фахрланганини асарнинг «Дебоча»сида қуйидагича ёзади:
Сарф этдим анга умр баҳорин доғи,
Бўстони ҳаёту лолазорин доғи.
Олдида хазони зар нисорин доғи,
Кофур фишон қиш била қорин доғи.
Алишер Навоий «Х.ул М.» билан ўзбек шеъриятининг жанр ва мавзу доирасини янада бойитди. Ўзбек шеъриятида бирон ижодкор бундай мукаммал девон тузиш даражасига кўтарила олмаган. Шоирнинг бу девони қўлёзма нусхаларда туда ва қисқартирилган ҳолда бир қанча мамлакатларда қайтақайта кўчирилган ва куп бор нашр этил ган.
Нашри: Хазойин улмаоний, 1—4ж., Т., 195960;
Ад.: Ҳайитметов А., Навоий лирикаси, Т., 1961.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.