Xemo sterilizatorlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 98–99-b. — ziyouz.com
Xemo sterilizatorlar XEMO STERILIZATORLAR, haşarot xemosterilizatorlari — begguşt qiliş xususiyatiga ega bulgan kimyoviy moddalar. Zararkunanda haşarotlarga qarşi biologik kuraşda foydalaniladi (ular organizmida genetik va funksional özgarişlarni vujudga keltiradi). Uç guruhga bölinadi. Antimetabol itl ar — metotreksat, aminopterin, ftoruratsil va b. kimyoviy birikmalar. Ular haşarot organizmiga kirgaç, almaşinuvçi reaksiyalardagi normal metabolitlarni siqib çiqaradi, jinsiy hujayra yadrosidagi DNK va RNK sintezini buzadi va asosan, urğoçi haşarotlarni bepuşt qiladi. Al kil lovçi moddalar — xlorambutsil, afolat, afroksid va b. Ular jinsiy hujayra xromosomalarida özgariş (ularning kaytaqayta birikişi yoki uzilişi)ga sababçi böladi va, asosan, erkak haşarotlarni bepuşt kiladi. Boşqa kimyoviy birikmalar — triazin tipidagi gerbitsidlar, ksilogidroxinon, ba'zi antibiotiklar, alkaloidlar, haşarot gormonlarining ba'zi analoglari X. bölişi mumkin. Haşarotlarni puştsizlantiriş uçun preparatning juda oz miqdorini uning terisiga (sirtdan ta'sir etiş) tegiziş yoki ozuqaga qöşib beriş kifoya. Buning uçun juda oddiy moslamalar (kyuveta, silindr, kutiça va b.)dan foydalaniladi; bunda ularning içiga tarkibida ozuqa moddalari — şakar, şarbat hamda haşarotlarni jalb kiluvçi modsa — attraktantlar va b. bölgan maxsus eritma şimdirilgan doka yoki gubka solinadi. Puştsizlantirilgan haşarotlar zararkunandalar köp tarqalgan joylarga qöyib yuboriladi. Puştsizlantirilgan erkak haşarot tabiatdagi serpuşt urğoçisi bilan (yoki aksinça) qöşilganda vujudga kelgan tuxum rivojlanişga layoqatsiz böladi.
Puştsizlantiriş usuli zararkunandalarga qarşi kuraşning boşqa usullari bilan birgalikda (mas, oldin insektitsidlar ta'sirida haşarot miqdorini kamaytirib) amalga oşirilganda yuqori samara beradi.
Ad.: La Brek J.K., Smit K., Genetiçeskiye metodi borbi s vrednimi nasekomimi: (Xemosterilizatsiya nasekomix)/ Per. s angl. M., 1971; Ximiçeskaya zaşita rasteniy/ Pod red. prof. G.S.Gruzdeva. 3izd. M., 1987.
Sulton Alimuhamedov, Şamil Xöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХЕМО СТЕРИЛИЗАТОРЛАР, ҳашарот хемостерилизаторлари — беггушт қилиш хусусиятига эга булган кимёвий моддалар. Зараркунанда ҳашаротларга қарши биологик курашда фойдаланилади (улар организмида генетик ва функционал ўзгаришларни вужудга келтиради). Уч гуруҳга бўлинади. Антиметабол итл ар — метотрексат, аминоптерин, фторурацил ва б. кимёвий бирикмалар. Улар ҳашарот организмига киргач, алмашинувчи реакциялардаги нормал метаболитларни сиқиб чиқаради, жинсий ҳужайра ядросидаги ДНК ва РНК синтезини бузади ва асосан, урғочи ҳашаротларни бепушт қилади. Ал кил ловчи моддалар — хлорамбуцил, афолат, афроксид ва б. Улар жинсий ҳужайра хромосомаларида ўзгариш (уларнинг кайтақайта бирикиши ёки узилиши)га сабабчи бўлади ва, асосан, эркак ҳашаротларни бепушт килади. Бошқа кимёвий бирикмалар — триазин типидаги гербицидлар, ксилогидрохинон, баъзи антибиотиклар, алкалоидлар, ҳашарот гормонларининг баъзи аналоглари X. бўлиши мумкин. Ҳашаротларни пуштсизлантириш учун препаратнинг жуда оз миқдорини унинг терисига (сиртдан таъсир этиш) тегизиш ёки озуқага қўшиб бериш кифоя. Бунинг учун жуда оддий мосламалар (кювета, цилиндр, кутича ва б.)дан фойдаланилади; бунда уларнинг ичига таркибида озуқа моддалари — шакар, шарбат ҳамда ҳашаротларни жалб килувчи модца — аттрактантлар ва б. бўлган махсус эритма шимдирилган дока ёки губка солинади. Пуштсизлантирилган ҳашаротлар зараркунандалар кўп тарқалган жойларга қўйиб юборилади. Пуштсизлантирилган эркак ҳашарот табиатдаги серпушт урғочиси билан (ёки аксинча) қўшилганда вужудга келган тухум ривожланишга лаёқатсиз бўлади.
Пуштсизлантириш усули зараркунандаларга қарши курашнинг бошқа усуллари билан биргаликда (мас, олдин инсектицидлар таъсирида ҳашарот миқдорини камайтириб) амалга оширилганда юқори самара беради.
Ад.: Ла Брек Ж.К., Смит К., Генетические методы борбы с вредными насекомыми: (Хемостерилизация насекомых)/ Пер. с англ. М., 1971; Химическая защита растений/ Под ред. проф. Г.С.Груздева. 3изд. М., 1987.
Султон Алимуҳамедов, Шамил Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.