Xemogen yotqiziqlar

Xemogen yotqiziqlar (xemo... va gen) — eritmalardan turli moddalarning kimyoviy yöl bilan çökişi natijasida hosil böladigan va suv havzalari tubida yiğiladigan çökindi toğ jinslari, minerallar va foydali qazilmalar guruhi. X.yo.ning tarkibi va hosil böliş şaroitlari havza suvi tarkibi va geografik iqlim şaroitiga qarab turliça bölişi mumkin. X.yo. hosil böladigan havzalar — dengiz, quruklik va oraliqdagi havzalar bölişi mumkin. Tropik iklimda joylaşgan dengiz havzalarida ohaktoş, gil, silikatli toğ jinslari va ular bilan birga temir, alyuminiy, marganets va fosforit rudalari; quruq iqlim şaroitidagi havzalarda esa, suv konsentratsiyasi ortib borgan sari, avval karbonatli va sulfatli toğ jinslari, söngra har xil mineral tuzlar; galit (oş tuzi), silvin (yalama tuz), karnallit va ular bilan birga uçraydigan brom, yod, bor, işqoriy metallar (litiy, rubidiy, seziy) çökadi. Quruqlikdagi köllarda hosil bölgan X.yo. şu kölga quyiladigan daryolar suvining tarkibiga qarab, sodali, sulfatli va xlorli böladi. Özbekistonning jan. dagi quruq iqlim zonasida X.yo. paleotsen va, ayniqsa, yuqori yura davri dengiz tipidagi laguna havzalarida hosil bölgan. Bu yotqiziqlar karbonat, sulfit tog jinslari, oş tuzi, kaliy tuzlari qatlamlaridan iborat. Quruqlikdagi köllarda hoz. kungaça hosil bölayotgan X.yo. Qizilqum, Farğona vodiysi, Ustyurt va b. joylarda köp uçraydi. X.yo. qazilma boyliklar manbai hisoblanadi.