Xioniylar

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 122-b. — ziyouz.com

Xioniylar — turkiy qabila. Ba'zi tadqiqotçilar fikriga kura, dastlab Oltoy toğlari atrofida yaşaşgan va 4-a.ning 1-yarmida jan.ğarbga siljib, Amudaryo va Sirdaryo oraliğiga kirib kelişgan. Bu yerda dastlab ular Zarafşon vohasini egallab, jan.ga harakat qilişgan va ança zaiflaşib, sosoniylar Eroniga qaram bölib qolgan Kuşon podşoligi örnini egallaganlar hamda markazi Toxariston bölgan Şim. Hindiston, Afğoniston, Xurosonning bir kismini ham öz içiga olgan X. (Xionitlar) davlatini (4— 5-a. lar) barpo qilişgan. Boşqa bir guruh tadqiqotçilar esa X.ning dastlab Orol dengizi şim.da yaşaganligi va yirik massaget qabilalar ittifoqiga mansub bölib, hunlar bilan aralaşganligini ta'kidlaydilar (L.N. Gumilev, SP. Tolstov, K.V. Trever). Ularning fikriça, yunon va lotin tilidagi asarlarda X. «oq hunlar» deb atalgan. 4-a.ning 70-y.larida X. sosoniylar Eroniga qarşi hujum uyuştirib, muvaffakdyatga erişganlar. Şuningdek, sosoniy podşolar Varaxran (418— 438), Yazdigard II (438—457) davrlarida ular Eronning eng yirik raqibiga aylanganlar. X. hukmronligi davom etayotgan bir paytda yangi bir sulola — kidariylar örtaga çiqqan. Ular Oltoy toğlari va Şarqiy Turkiston oraliğidan jan.ğarbga siljib, 420 y.da Bolo (Naxşab) ş.ni öziga karorgoh qilişgan va Xioniylar davlati bilan qöşni bölib qolganlar.

5-a.ning 2-yarmida X. va Kidariylar davlati hududini öz içiga olgan yangi bir davlat eftaliylar sulolasi örtaga çiqadi va 6-a.ning 60-y.larigaça Markaziy Osiyodagi eng yirik davlatga aylanadi.

Ad.: Şoniyozov K., Özbek xalqining şakllaniş jarayoni, T., 2001.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХИОНИЙЛАР — туркий қабила. Баъзи тадқиқотчилар фикрига кура, дастлаб Олтой тоғлари атрофида яшашган ва 4-а.нинг 1-ярмида жан.ғарбга силжиб, Амударё ва Сирдарё оралиғига кириб келишган. Бу ерда дастлаб улар Зарафшон воҳасини эгаллаб, жан.га ҳаракат қилишган ва анча заифлашиб, сосонийлар Эронига қарам бўлиб қолган Кушон подшолиги ўрнини эгаллаганлар ҳамда маркази Тохаристон бўлган Шим. Ҳиндистон, Афғонистон, Хуросоннинг бир кисмини ҳам ўз ичига олган X. (Хионитлар) давлатини (4— 5-а. лар) барпо қилишган. Бошқа бир гуруҳ тадқиқотчилар эса Х.нинг дастлаб Орол денгизи шим.да яшаганлиги ва йирик массагет қабилалар иттифоқига мансуб бўлиб, ҳунлар билан аралашганлигини таъкидлайдилар (Л.Н. Гумилев, СП. Толстов, К.В. Тревер). Уларнинг фикрича, юнон ва лотин тилидаги асарларда X. «оқ ҳунлар» деб аталган. 4-а.нинг 70-й.ларида X. сосонийлар Эронига қарши ҳужум уюштириб, муваффакдятга эришганлар. Шунингдек, сосоний подшолар Варахран (418— 438), Яздигард II (438—457) даврларида улар Эроннинг энг йирик рақибига айланганлар. X. ҳукмронлиги давом этаётган бир пайтда янги бир сулола — кидарийлар ўртага чиққан. Улар Олтой тоғлари ва Шарқий Туркистон оралиғидан жан.ғарбга силжиб, 420 й.да Боло (Нахшаб) ш.ни ўзига кароргоҳ қилишган ва Хионийлар давлати билан қўшни бўлиб қолганлар.

5-а.нинг 2-ярмида X. ва Кидарийлар давлати ҳудудини ўз ичига олган янги бир давлат эфталийлар сулоласи ўртага чиқади ва 6-а.нинг 60-й.ларигача Марказий Осиёдаги энг йирик давлатга айланади.

Ад.: Шониёзов К., Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни, Т., 2001.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.