Xitoy yozuvi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 145–146-b. — ziyouz.com

Xitoy yozuvi - söz va morfemalarni yozişda maxsus belgilar — iyerogliflar qöllanadigan yozuv. X.yo.da iyerogliflar şakli turli kombinatsiyalarda takrorlanuvçi 1 dan 36 tagaça bölgan standart çiziqlardan taşkil topadi. Iyerogliflar ma'lum yozuv qoidalariga qat'iy amal qilgan holda muayyan tartibda (çapdan öngga, yuqoridan pastga) yoziladi. Eng qad, piktogrammaiyerogliflar mil. av. 2ming yillik örtalariga mansub. X.yo. tarixida iyerogliflarning 7 xil — gu ven (qad. yozuv), da juan (katta belgili yozuv), syao juan (kiçik belgili yozuv), li şu (rasmiy yozuv), sing şu (yarim tez yozuv), sao şu (tez yozuv), kay şu (namunali yozuv) kabi yoziliş uslublari bölib, ular 4—5 ming yil davomida biri birining örnini egallagan holda şaklan özgarib, takomillaşib borgan. Xoz. paytda mil. 1—2-a.larda işlab çiqilgan «kay şu» husnixat turidan keng foydalanilmoqda.

X.yo. da iyerogliflarning umumiy soni 60 mingdan köggroq bölib, şulardan taxm. 96 foizi murakkab (ikki va undan ortiq qism — çiziqsan tuzilgan) va 4 foizi sodda (faqat bir qismdan iborat) iyerogliflar hisoblanadi. Hoz. xitoy tilida taxm. 8—10 ming iyeroglif qöllanadi.

Xitoy an'analarida iyerogliflarning 6 turkumi farklanib, ular 3 guruhga ajratiladi: 1) piktogrammalar va ideogrammalar — 1500 atrofida bölib, ular eng qad. sodda belgilar, şuningdek, mavhumroq ma'nolarni ifodalovçi aralaş belgilardan iborat; 2) fonogrammalar (iyerogliflarning köpçiligi) — söz yoki morfemaning ma'nosiga işora qiluvçi oçqiç (kalit)lardan iborat murakkab belgilar hamda belgining aniq yoki taxm. talaffuzini körsatuvçi fonetik belgilardir. Oçqiçlar har doim sodda belgilar körinişida, fonetik belgilar esa sodda va murakkab holatda böladi. Xitoy luğatlarida iyerogliflar odatda oçqiçlar böyiça joylaştiriladi; 3) «özlaşma» iyerogliflar — dastlab muayyan sözlarni yoziş uçun yaratilgan, keyinçalik boşqa, mavhum ma'noli sözlarni yoziş uçun qöllangan turli körinişdagi belgilar. Ayni bir iyeroglif ma'nosi bir xil bölsada, turli laxjalarda fonetik jihatdan farqlanuvçi sözlarni, şuningdek, qad. va hoz. tidda talaffuz jihatdan ançagina farq qiluvçi sözlarni yoziş uçun qöllanadi.

X.yo. dastlab Yaponiya, Koreya va Vyetnam xalklari tomonidan muayyan miqdordagi xitoyça sözlar bilan özlaştiriladi. 20-a. örtalarida iyerogliflardan faqat Yaponiya va Jan. Koreyada (yapon böğinli yozuvi va koreys alifbosi bilan qöşilgan holda) foydalana boşlandi. Bugungi kunda Jan. Koreyada Ta'lim vazirligi tomonidan tasdiqlanib, keng iste'mol uçun qabul qilingan 2000 ta iyeroglifdan foydalanilmoqda.

1958 y. fev.da XXRning Xitoy iyerogliflarini isloh qiliş qömitasi tomonidan iyerogliflarning talaffuzi uçun lotin grafikasi asosida 26 harfdan iborat transkripsion alifbo qabul qilindi. Uşbu alifbo hoz. kunda jamiyatning barça sohalarida keng qöllanmoqda. X.yo.ni isloh qiliş va alifboli yozuvga ötiş lahjalarning köpligi va tarqokligi, madaniy meros va til muammolari sababli katta qiyinçiliklarga duç kelmoqda. 1956 y.dan XXR da iyerogliflarni grafik jihatdan soddalaştiriş işlari olib borilmoqda.

Ad.: Istrin V.A., Vozniknoveniye i razvitiye pisma, M., 1965; Fridrix I., Istoriya pisma, per. s nem., M., 1979; Mahmutxöjayev M. H., Bekmurotov I. N ., Xitoy yozuvi (iyerogliflari) haqida, T., 1990.

Ismat Bekmurotov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХИТОЙ ЁЗУВИ - сўз ва морфемаларни ёзишда махсус белгилар — иероглифлар қўлланадиган ёзув. Х.ё.да иероглифлар шакли турли комбинацияларда такрорланувчи 1 дан 36 тагача бўлган стандарт чизиқлардан ташкил топади. Иероглифлар маълум ёзув қоидаларига қатъий амал қилган ҳолда муайян тартибда (чапдан ўнгга, юқоридан пастга) ёзилади. Энг қад, пиктограммаиероглифлар мил. ав. 2минг йиллик ўрталарига мансуб. Х.ё. тарихида иероглифларнинг 7 хил — гу вэн (қад. ёзув), да жуан (катта белгили ёзув), сяо жуан (кичик белгили ёзув), ли шу (расмий ёзув), синг шу (ярим тез ёзув), цао шу (тез ёзув), кай шу (намунали ёзув) каби ёзилиш услублари бўлиб, улар 4—5 минг йил давомида бири бирининг ўрнини эгаллаган ҳолда шаклан ўзгариб, такомиллашиб борган. Хоз. пайтда мил. 1—2-а.ларда ишлаб чиқилган «кай шу» ҳуснихат туридан кенг фойдаланилмоқда.

Х.ё. да иероглифларнинг умумий сони 60 мингдан кўггроқ бўлиб, шулардан тахм. 96 фоизи мураккаб (икки ва ундан ортиқ қисм — чизиқцан тузилган) ва 4 фоизи содда (фақат бир қисмдан иборат) иероглифлар ҳисобланади. Ҳоз. хитой тилида тахм. 8—10 минг иероглиф қўлланади.

Хитой анъаналарида иероглифларнинг 6 туркуми фаркланиб, улар 3 гуруҳга ажратилади: 1) пиктограммалар ва идеограммалар — 1500 атрофида бўлиб, улар энг қад. содда белгилар, шунингдек, мавҳумроқ маъноларни ифодаловчи аралаш белгилардан иборат; 2) фонограммалар (иероглифларнинг кўпчилиги) — сўз ёки морфеманинг маъносига ишора қилувчи очқич (калит)лардан иборат мураккаб белгилар ҳамда белгининг аниқ ёки тахм. талаффузини кўрсатувчи фонетик белгилардир. Очқичлар ҳар доим содда белгилар кўринишида, фонетик белгилар эса содда ва мураккаб ҳолатда бўлади. Хитой луғатларида иероглифлар одатда очқичлар бўйича жойлаштирилади; 3) «ўзлашма» иероглифлар — дастлаб муайян сўзларни ёзиш учун яратилган, кейинчалик бошқа, мавҳум маъноли сўзларни ёзиш учун қўлланган турли кўринишдаги белгилар. Айни бир иероглиф маъноси бир хил бўлсада, турли лахжаларда фонетик жиҳатдан фарқланувчи сўзларни, шунингдек, қад. ва ҳоз. тидда талаффуз жиҳатдан анчагина фарқ қилувчи сўзларни ёзиш учун қўлланади.

Х.ё. дастлаб Япония, Корея ва Вьетнам халклари томонидан муайян миқдордаги хитойча сўзлар билан ўзлаштирилади. 20-а. ўрталарида иероглифлардан фақат Япония ва Жан. Кореяда (япон бўғинли ёзуви ва корейс алифбоси билан қўшилган ҳолда) фойдалана бошланди. Бугунги кунда Жан. Кореяда Таълим вазирлиги томонидан тасдиқланиб, кенг истеъмол учун қабул қилинган 2000 та иероглифдан фойдаланилмоқда.

1958 й. фев.да ХХРнинг Хитой иероглифларини ислоҳ қилиш қўмитаси томонидан иероглифларнинг талаффузи учун лотин графикаси асосида 26 ҳарфдан иборат транскрипцион алифбо қабул қилинди. Ушбу алифбо ҳоз. кунда жамиятнинг барча соҳаларида кенг қўлланмоқда. Х.ё.ни ислоҳ қилиш ва алифболи ёзувга ўтиш лаҳжаларнинг кўплиги ва тарқоклиги, маданий мерос ва тил муаммолари сабабли катта қийинчиликларга дуч келмоқда. 1956 й.дан ХХР да иероглифларни график жиҳатдан соддалаштириш ишлари олиб борилмоқда.

Ад.: Истрин В.А., Возникновение и развитие письма, М., 1965; Фридрих И., История письма, пер. с нем., М., 1979; Маҳмутхўжаев М. Ҳ., Бекмуротов И. Н ., Хитой ёзуви (иероглифлари) ҳақида, Т., 1990.

Исмат Бекмуротов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.