Xitoylar

Xitoylar (özlarini xanszu, xan' deb ataydilar) — xalq. XXRning asosiy aholisi. Şuningdek, X. Tailand, Malayziya, Indoneziya, Singapur, Vyetnam, Birma, Filippin va Kambodjada yaşaydi. Dunyoda son jihatdan eng köp xalq hisoblanadi. Umumiy soni taxm. 1,325 mlrd. kişi (2003 y.). Xitoy tiliş sözlaşadilar. X.ning asosiy qismi mongoloid irk?şing Tinç okean tarmoğiga, X.ning kiçik guruhlari esa Şarqiy Osiyo va Jan. Osiyo variantiga mansub. Yozuvi iyerogliflardan iborat. Dindorlari — asosan, budda diniga, daosizm, konfutsiylikka e'tiqod qiladi, musulmonlar, xristianlar ham bor. Qadim zamonda X. sya, xuasya deb nomlangan. Sya etnonimining xanga aylanişi Xitoyni 2marta birlaştirgan xan sulolasi nomi bilan boğliq. Xan etnonimi odatga kirgandan söng uşbu xalq tili xanyuy, yozuvi xanszi deb ataldi. X. 4000 yillik yozma tarixga ega bölib, ular ilk bor Xuanxe (Qoramuron) daryosi quyi oqimi böylarida yaşaşgan. X. ajdodlari qatoriga mil. av. 2ming yillikda turli xil madaniyatlar (Yanşao, Lunşan va b.)ni yaratgan, Xuanxe va Yanszi daryolari havzasida dehqrnçilik bilan şuğullangan qabilalar kirgan. Mil. av. 2ming yillikda hoz. Xenan, Şensi, Şansi viloyatlari xududida ibtidoiy jamoa munosabatlarining asosiy belgilari saqlanib qolgan In davlati paydo böldi. Inliklarning ğarb tomonida ularga kardoş bölgan çjou qabilalari yaşab, ular mil. av. 11-a.da In davlatini istilo qilişgan. Mil. av. 11—3-a. larda hoz. Xitoy hududida in va çjou xalqlarining avlodlari bilan aralaşib ketgan turli xalqlar (man, jun, di, i) yaşagan. Şuningdek, mil. av. 1-ming yillik örtalaridan xitoy manbalarida Yanszi daryosidan jan.da yaşagan köp sonli yue qabilasi ham tilga olingan. Bu qabilalarning köpçiligi, asosan, tay xalqlarining, şuningdek, indonezlar, vyetnamlar va monkxmer xalklarining ajdodlari hisoblangan. X.ning öziga xos mentaliteti, an'anasi, urfodatlari, axloq normalari, milliy goyasi va madaniyati mavjud. Asosan, q.x. (şoli, paxta yetiştiriş), pillaçilik, boğdorçilik, çoy yetiştiriş bilan şuğullanadilar. Xitoy çinnisi dunyoda juda maşhur.