Xiva
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 103–107-b. — ziyouz.com
Xiva — Xorazm viloyatidagi şahar. Xiva tumani markazi. Özbekistonning şim.ğarbida, viloyatning jan.da, Amudaryoning çap sohilida, daryodan 40 km jan. da, 91 m balandlikda joylaşgan. Şahar yonidan Polvonyop (qad. Xeykaniq) kanali ötgan. Yaqin t.y. stansiyasi — Urganç (30 km). Mayd. 0,08 ming km2. Aholisi 51,2 ming kişi (2004).
X. — Özbekistonning qad. şaharlaridan biri. Arxeologik ma'lumotlarga köra, şahar mil. av. 5-a.da barpo etilgan. Uning nomi şaharning qad. qismida joylaşgan Xivaq (Xeyvaq) qudugi bilan boğliq. Ba'zi tadqiqotçilar şahar nomini xorazmiy tiliga yaqin bölgan qad. osetin tilidagi «Xiauv» — qal'a sözidan, boşqalari bu atamani antik davrdan X. hududidan okib ötgan Xeykaniq (hoz. Polvonyop) kanalining özgartirilgan (Xeykaniq— Xeyvaniq—Xeyvaq—Xeva— Xiva) nomidan kelib çiqqan deydilar. Xorazmlik tarixçisolnomaçi Xudoyberdi Qöşmuhammad özining 1831 y.da yozgan «Dili Ğaroyib» asarida Xorazmning qad. şaharlarini nommanom sanar ekan, «Bu mamlakatning yana bir qal'asi — Qal'ai Ramldir. Bu qal'aga Som ibn Nuh asos solgan bölib, u hozirgi Xivaq nomi ila maşhurdir» deydi.
Xalq rivoyatlarida ham şaharning bunyod etilişi Nuh zamonlariga bo rib taqaladi. Bunda Nuhning öğli Som bölajak şahar yoniga kelib quduq qazdirgan va şu bilan X.ga asos solgan. Haqiqatan ham X.ning Içan qal'asida qad. Xeyvaq (Xivak) quduği saqlanib qolgan.
X. töğrisidagi dastlabki işonçli ma'lumotlar 10-a.dan boşlab arabfors tilidagi tarixiygeografik manbalarda uçraydi.
Istaxriy (930) X.ni öşa davrdagi eng yirik 30 ta şahar röyxatiga kiritgan. U. X.ni Hazoraspdan 8 farsax masofada Jurjoniya (Gurganj) yölida joylaşganligini qayd qiladi. Muqaddasiyning ma'lumotlariga köra esa X. bilan Hazorasp örtasidagi masofa 8 dovon (10 farsax)dan iborat bölgan. X. Yoqut Xamaviy (13-a.), Nizomiddin Şomiy (14-a.) asarlarida ham karvon yölida joylaşgan şahar sifatida eslatib ötiladi.
17-a.da yaşab ötgan Mahmud ibn Valiy bu şahar töğrisida şunday yozadi: «Xiva keng va bahavo şahar. U şayx Najmiddin Kubroning vatanidir». Abulğoziy Bahodirxonning «Şajarai turk» va «Şajarai tarokima» asarlaridagi X. xususidagi fikrlari ham ana şu davrga mansub.
X. özining tarixiy ötmişi, me'moriy tuzilişi, obidalarining yaxlit saqlanganligi jihatidan mazkur qad. şaharlar orasida alohida örin tutadi. Yer kurrasida maşhur bölgan Afina, Rim, Qohira ş.lariga tengdoş bölgan bu şaharning Içan qal'a qismi (1990) Jahon merosi röyxatiga kiritilgan 100şahar bölib, dunyoga alXorazmiy, Najmiddin Kubro, Şihabuddin Xivaqiy, Pahlavon Mahmud, Muhammad Rahimxon (Feruz), Munis va Ogahiy kabi buyuk zotlarni yetkazib bergan azim zamin hisoblanadi.
Mil. av. 5-a. oxirigaça X. Xorazm tarkibida Axomaniylar davlati tasarrufida, söngra mustaqil Xorazm davlati tarkibida bölgan. Ilk örta asrlardaX. orqali Şarqni Ğarb bilan boğlovçi Buyuk ipak yöli ötgan. 4-a. boşlaridan X. — Xorazm bilan birga Sosoniylar davlati tarkibiga kirgan. Budavrda u qal'a devori bilan örab olingan. 712 y. X.ni arablar istilo qilgan. Arab sayyoxdari Istaxriy va Mukaddasiy qölyozmalarida keltirilişiça, X. 10-a.da Xorazm vohasida eng yirik şaharlardan biri bölgan. 1221 y.dan möğullar imperiyasi, 1389 y.dan temuriylar davlati tarkibida, 16-a. boşlaridan 1920 y. 2 fev.gaça Xiva xonligi poytaxti bölgan. Xonlik 1873 y. rus qöşinlari tomonidan zabt qilinib, Gandimiyon şartnomasita köra, Rossiya imperiyasi protektoratiga aylantirilgan. 1920—24 y.larda X. Xorazm Xalq Sovet Respublikasi poytaxti bölib turgan.
X.ni arxeologik jihatdan örganiş qisman S.P.Tolstov, Ya.Ğ.Ğulomov, A.I.Terenojkin va b. tomonidan 20-a. örtalarigaça olib borilgan. 1984—1993 y.larda arxeologik kazişma işlari rejali ravişda keng miqyosda olib borildi. Qazişmalar Özbekiston FA Qoraqalpoğiston bölimi arxeologlari va xorazmlik arxeologlar hamkorligida amalga oşiridsi. Şahar xududida 6 ta stratigrafik qazilma va 7 şurf belgilandi. X.ning qad. qismi — Içan qal'ada 1200 m2 bölgan maydon qazib örganildi. Arxeologik aşyolarning 7 m gaça çuqurlikdan topilganligi, şaharning paydo böliş davri qad. ekanligidan dalolat beradi. Şahar tarixiy taraqqiyotining birinçi davrida Içan qal'a örnida odamlar yaşay boşlagan. Arxeologik materiallarning şahodatiça, bu davr mil. av. 5-a. ga töğri keladi. Kulolçilik çarxida tayyorlangan sopol buyumlar majmuasi, şuningdek, paxsa devor qoldiklari şu davrga mansubdir. Mil. av. 5-a. oxirida Xorazm Eronning siyosiy tazyiqidan xalos bölgaç, X.da şahar sistemasining asosiy elementlari şakllana boşladi.
Mil. av. 4—3-a.larda qal'a atrofi 2 qavatli qalin devor bilan örab olindi. Devor oldin paxsa, uning ustiga xom ğişt terilib, bunyod etilgan. Ğiştlarning aksariyatiga tamga bosilgan. Devor orasida (içida) eni 2 m li yölak bölgan. Devor böylab, har 22— 27 m masofada minoralar tiklangan. Devordagi minoralar töğri burçakli bölgan. Qal'a devorining butun tizimi asosiy devordan 4,4—8,5 m masofadagi qöşimça tösiq — devor bilan örab çiqilgan.
Devor içi va yölaklardan topilgan sopol buyumlar mil. av. 4—3-a.larga taallukli. Böyin qismi ingiçka, nozik kilib işlangan xum va xumçalarning sirtiga oç puşti rangda gul naqşi solingan. Yana bir nodir topilma — közaçaning şer kallasi şaklidagi dastasidir. Qad. qal'a devori va yölaklar X. öşa davrda vohada yirik şaharlardan biri sifatida Xeykaniq (Polvonyop) kanali sohillari hamda sohilga yaqin hududlarni nazorat qilib turganligini tasdiqlovçi dalildir.
X. dastlab agrarhunarmand şahar sifatida rivojlandi. Mil. av. 2-a.da X.ning katta qismi qum ostida qolgaç, aholi şaharni tark etdi. Içan qal'a devorlari vayron böldi.
Mil. boşlarida şaharda hayot yana tiklana boşladi. Qal'a devorining ğarbiy qismida ark bunyod etildi. 1—3- a.larda (Kuşonlar davri) X. Içan qal'a devorlari taşqarisidan qalin ğiştin devor bilan mustahkamlandi, natijada şahar devori qalinligi 7,5— 9 m ga yetdi.
Arxeologik tadqiqotlarning körsatişiça, mil. 4—5-a.larda şaharni yana qum bosgan. 6—8-a.larda X. qayta tiklana boşladi. X. xududida zamindorlarning dastlabki köşklari paydo böla boşladi. Içan qal'ada şunday köşklardan 2 tasi topilgan.
Şahar Xorazmşoxdar davri (12— 13-a. boşi) ravnaq topib, hududi kengaydi. 1220—21 y.larda X. Çingizxon qöşinlari tomonidan vayron etildi. Keyinroq qayta tiklana boşladi. Hunarmandçilik (kulolçilik, koşinkorlik va b.) rivojlandi.
Keyingi davrda ayniqsa, 16—19-a. larda şahar jadal taraqqiy eta bordi. Quyi Volga, Örta va Yaqin Şarq şaharlari bilan savdo aloqalari örnatildi.
X. 16-a.ning 2-yarmidan Xorazmning poytaxtiga aylangaç, har tomonlama rivojlandi. Me'moriy qiyofasi ham özgara bordi. Şahardan özaro köndalang kesişgan 2 ta katta köça va 4 darvoza (Otadarvoza, Polvondarvoza, Boğçadarvoza, Toşdarvoza) orqali Dişan qal'a (rabod) ga çiqiladi. Içan qal'a devorining uz. 2200 m, bal. 6— 8 m, tag zaminining qalinligi 5—6 m. Qal'a töğri törtburçak şaklida qurilgan bölib, uz. 650 m, eni 400 m, jami 26 ga maydonga ega.
X.ning rabod qismi Dişan qal'a 1842 y. Olloqulixon davrida (1825— 42) baland devor b-n örab olingan. Öşa davrda Içan qal'ada 33 mahalla (maçitqavm) va Dişan qal'ada 34 mahalla bölgan. Mahallalar nomi şu yerda yaşayotgan aholining kasbkori (Çitkarlik, Elakçilik, Kulollar, Misgarlik, Ğassollar) yoki şaxs lavozimi (Otamurod quşbegi, Yoqub mehtar, Yusuf yasovulboşi) bilan atalgan. Şaharda 109 kattakiçik köça, 79 masjid va 120 qorixona bölgan. X.da 19-a. örtalarida 20 ming kişi yaşagan. Şahar, asosan, 19-a.ning 2-yarmidan kengaya bordi.
1874 y.da şahar ma'muriy jihatdan Qumyosqa, Kaptarxona, Ör, Köhnabozor, Kaltaminor, Amin çorsu, Mevaston, Qoraa'lam va Yangi qal'a mavzelariga bölingan. X. xonning «mulki xolisasi» hisoblanib şaxsan uning özi tomonidan boşqarilgan. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida X.da 64 Madrasa, 79 masjid bölgan. 1924 y. şaharda olingan aholi röyxatida 4029 xonadonda 18145 kişi qayd qilingan.
X.ning ilk tarhi 1740 y.da çizilgan. Şahar tarhi uzunasiga 1 ming m, eniga 400 m bölib, 40 ga maydonni egallagan. Uning butun tevarak atrofi suvli xandaq bilan örab olingan. Şaharga şarq tomondan maxsus köprik orqali kiriş mumkin bölgan. Köprik keçalari kötarib qöyilgan. Köprik yonidagi darvozadan boşlangan katta köça töppatöğri Ark darvozasiga borib taqalgan. Ark şaharning ğarbiy qismida joylaşgan. Şaharning asosiy köçasi uni 2 qism (şim. va jan.) ga ajratgan. Arkda xon saroyi, haramxona, aslahaxona bölib, ular maxsus qal'a devori bilan öralgan. Lekin, öşa davrdagi ba'zi inşootlar çizmaga kirmay qolgan. Şaharning yana bir tarhi Rossiyadan maxfiy topşiriq bilan kelgan topograf G.N.Zelenin tomonidan 1839 y.da çizilgan. Zeleninning ma'lumotlariga köra, şaharda öşa davrda 17 ta masjid, 22 ta mahalla va 260 savdo rastasi bölgan. Şaharning juda aniq va mukammal bölgan sönggi tarhi 1873 y.gi rus istilosidan söng rus topograflari tomonidan tuzilgan va öşa yiliyoq «1873 yilgi Xiva yurişlari» maqolasiga ilova tarzida bosilgan.
Me'moriy ansamblining yaxlitligi jihatidan şahar Örta Osiyoda yagona hisoblanadi. 1967 y.da Örta Osiyoda ilk bor X.ning Içan qal'a (şahriston) qismi tarixiyme'moriy yodgorliklar qöriqxonasi deb e'lon qilindi. X.ning jahon madaniyati taraqqiyotida tutgan örni YUNESKO Boş konferensiyasining (1995 y. okt.—noyab.) 28sessiyasida alohida qayd qilindi. Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996 y. 3 yanv.dagi qarori bilan X.ning 2500 yilligi 1997 y.da jahon miqyosida keng nişonlandi.
Şaharda «XivaKarpet» qöşma korxonasi, sopol buyumlar, paxta tozalaş, ğişt zavodlari, tikuvçilik, «Xiva gidami» aksiyadorlik jamiyati va b. gilam töqiş korxonalari, non kti, dehqon bozori, madaniy, savdo va maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari faoliyat körsatadi. Urganç universitetining agromenejment fti, Özbekiston FAning Xorazm Ma'mun akademiyasi bölimi, Qoraqum i.t. stansiyasi, ped., tibbiyot, turizm kasb-hunar kollejlari, kasb-hunar litseyi, gimnaziya, 15 umumiy ta'lim maktabi, mehribonlik uyi, 2 maxsus internat, viloyat qöğirçoq teatri, san'at maktabi, 2 kutubxona va uning tarmoqdari, madaniyat va istirohat boği mavjud. AlXorazmiy, Feruz yodgorliklari, birinçi özbek kinooperatori Xudoybergan Devonov muzeyi, markaziy stadion, sport majmuasi, tennis korti, sport zallari va b. sport inşootlari bor.
Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, tuğruqxona, bolalar kasalxonasi, tiş davolaş markazi, markaziy dorixona, xususiy dorixonalar va b. tibbiy muassasalar mavjud.
Tarixiy-me'moriy obidalardan Sayd Aloviddin maqbarasi, Pahlavon Maxmud majmuasi, Juma masjid, Köhna Ark, Oqşayx bobo köşki, Toşhovli, Nurullaboy saroyi, Muhammad Aminxon madrasasi, Muhammad Rahimxon madrasasi, Islomxöja madrasasi va minorasi, Olloqulixon madrasasi, Qutluğmurod inoq madrasasi, Olloqulixon karvonsaroyi va timi, Anuşaxon xammomi, Oq masjid, Polvon darvoza, Ota darvoza, Boğça darvoza, Toş darvoza, Hazorasp darvoza, Kuş darvoza va b. saqlanib qolgan.
Şaharda «Xiva—Şarq gavhari» jurnali (2001 y.dan), «Xiva tongi» tuman gaz. naşr etiladi. Şahar jahon turizmi markazlaridan birga aylangan. X.ga har yili 200 mingdan ziyod sayyoh, şu jumladan, 7 mingga yaqin xorijlik sayyoh va mehmonlar taşrif buyuradi. Şaharda «Özbekturizm» milliy kompaniyasiga qaraşli va bir neça xususiy mehmonxonalar işlab turibdi.
X.dan Urganç ş.ga trolleybus katnovi yölga qöyilgan (1997). X.—Toşkent, X.—Buxoro, X.—Navoiy—Samarkand—Toşkent yönalişida, şuningdek, Urganç, Qöşköpir, Yangiariq, Boğot, Hazorasp va viloyatdagi boşqa şahar va yirik aholi punktlariga avtobuslar va marşrutli taksilar qatnaydi.
Ad.: Gulyamov Ya.G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941; Abdurasulov A., Xiva, T., 1997; Zaxidov P.Ş., Xiva, T., 1980; Mamedov M.A., Muradov R.G., Srednevekoviye pismenniye istoçniki o drevnem Urgançe, Aşxabad, 2000.
Abdulla Abdurasulov, Ibrohim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХИВА — Хоразм вилоятидаги шаҳар. Хива тумани маркази. Ўзбекистоннинг шим.ғарбида, вилоятнинг жан.да, Амударёнинг чап соҳилида, дарёдан 40 км жан. да, 91 м баландликда жойлашган. Шаҳар ёнидан Полвонёп (қад. Хейканиқ) канали ўтган. Яқин т.й. станцияси — Урганч (30 км). Майд. 0,08 минг км2. Аҳолиси 51,2 минг киши (2004).
X. — Ўзбекистоннинг қад. шаҳарларидан бири. Археологик маълумотларга кўра, шаҳар мил. ав. 5-а.да барпо этилган. Унинг номи шаҳарнинг қад. қисмида жойлашган Хивақ (Хейвақ) қудуги билан боғлиқ. Баъзи тадқиқотчилар шаҳар номини хоразмий тилига яқин бўлган қад. осетин тилидаги «Хиаув» — қалъа сўзидан, бошқалари бу атамани антик даврдан X. ҳудудидан окиб ўтган Хейканиқ (ҳоз. Полвонёп) каналининг ўзгартирилган (Хейканиқ— Хейваниқ—Хейвақ—Хева— Хива) номидан келиб чиққан дейдилар. Хоразмлик тарихчисолномачи Худойберди Қўшмуҳаммад ўзининг 1831 й.да ёзган «Дили Ғаройиб» асарида Хоразмнинг қад. шаҳарларини номманом санар экан, «Бу мамлакатнинг яна бир қалъаси — Қалъаи Рамлдир. Бу қалъага Сом ибн Нуҳ асос солган бўлиб, у ҳозирги Хивақ номи ила машҳурдир» дейди.
Халқ ривоятларида ҳам шаҳарнинг бунёд этилиши Нуҳ замонларига бо риб тақалади. Бунда Нуҳнинг ўғли Сом бўлажак шаҳар ёнига келиб қудуқ қаздирган ва шу билан Х.га асос солган. Ҳақиқатан ҳам Х.нинг Ичан қалъасида қад. Хейвақ (Хивак) қудуғи сақланиб қолган.
X. тўғрисидаги дастлабки ишончли маълумотлар 10-а.дан бошлаб арабфорс тилидаги тарихийгеографик манбаларда учрайди.
Истахрий (930) Х.ни ўша даврдаги энг йирик 30 та шаҳар рўйхатига киритган. У. Х.ни Ҳазораспдан 8 фарсах масофада Журжония (Гурганж) йўлида жойлашганлигини қайд қилади. Муқаддасийнинг маълумотларига кўра эса X. билан Ҳазорасп ўртасидаги масофа 8 довон (10 фарсах)дан иборат бўлган. X. Ёқут Хамавий (13-а.), Низомиддин Шомий (14-а.) асарларида ҳам карвон йўлида жойлашган шаҳар сифатида эслатиб ўтилади.
17-а.да яшаб ўтган Маҳмуд ибн Валий бу шаҳар тўғрисида шундай ёзади: «Хива кенг ва баҳаво шаҳар. У шайх Нажмиддин Кубронинг ватанидир». Абулғозий Баҳодирхоннинг «Шажараи турк» ва «Шажараи тарокима» асарларидаги X. хусусидаги фикрлари ҳам ана шу даврга мансуб.
X. ўзининг тарихий ўтмиши, меъморий тузилиши, обидаларининг яхлит сақланганлиги жиҳатидан мазкур қад. шаҳарлар орасида алоҳида ўрин тутади. Ер куррасида машҳур бўлган Афина, Рим, Қоҳира ш.ларига тенгдош бўлган бу шаҳарнинг Ичан қалъа қисми (1990) Жаҳон мероси рўйхатига киритилган 100шаҳар бўлиб, дунёга алХоразмий, Нажмиддин Кубро, Шиҳабуддин Хивақий, Паҳлавон Маҳмуд, Муҳаммад Раҳимхон (Феруз), Мунис ва Огаҳий каби буюк зотларни етказиб берган азим замин ҳисобланади.
Мил. ав. 5-а. охиригача X. Хоразм таркибида Ахоманийлар давлати тасарруфида, сўнгра мустақил Хоразм давлати таркибида бўлган. Илк ўрта асрлардаХ. орқали Шарқни Ғарб билан боғловчи Буюк ипак йўли ўтган. 4-а. бошларидан X. — Хоразм билан бирга Сосонийлар давлати таркибига кирган. Будаврда у қалъа девори билан ўраб олинган. 712 й. Х.ни араблар истило қилган. Араб сайёхдари Истахрий ва Мукаддасий қўлёзмаларида келтирилишича, X. 10-а.да Хоразм воҳасида энг йирик шаҳарлардан бири бўлган. 1221 й.дан мўғуллар империяси, 1389 й.дан темурийлар давлати таркибида, 16-а. бошларидан 1920 й. 2 фев.гача Хива хонлиги пойтахти бўлган. Хонлик 1873 й. рус қўшинлари томонидан забт қилиниб, Гандимиён шартномасита кўра, Россия империяси протекторатига айлантирилган. 1920—24 й.ларда X. Хоразм Халқ Совет Республикаси пойтахти бўлиб турган.
Х.ни археологик жиҳатдан ўрганиш қисман С.П.Толстов, Я.Ғ.Ғуломов, А.И.Тереножкин ва б. томонидан 20-а. ўрталаригача олиб борилган. 1984—1993 й.ларда археологик казишма ишлари режали равишда кенг миқёсда олиб борилди. Қазишмалар Ўзбекистон ФА Қорақалпоғистон бўлими археологлари ва хоразмлик археологлар ҳамкорлигида амалга оширидци. Шаҳар худудида 6 та стратиграфик қазилма ва 7 шурф белгиланди. Х.нинг қад. қисми — Ичан қалъада 1200 м2 бўлган майдон қазиб ўрганилди. Археологик ашёларнинг 7 м гача чуқурликдан топилганлиги, шаҳарнинг пайдо бўлиш даври қад. эканлигидан далолат беради. Шаҳар тарихий тараққиётининг биринчи даврида Ичан қалъа ўрнида одамлар яшай бошлаган. Археологик материалларнинг шаҳодатича, бу давр мил. ав. 5-а. га тўғри келади. Кулолчилик чархида тайёрланган сопол буюмлар мажмуаси, шунингдек, пахса девор қолдиклари шу даврга мансубдир. Мил. ав. 5-а. охирида Хоразм Эроннинг сиёсий тазйиқидан халос бўлгач, Х.да шаҳар системасининг асосий элементлари шакллана бошлади.
Мил. ав. 4—3-а.ларда қалъа атрофи 2 қаватли қалин девор билан ўраб олинди. Девор олдин пахса, унинг устига хом ғишт терилиб, бунёд этилган. Ғиштларнинг аксариятига тамга босилган. Девор орасида (ичида) эни 2 м ли йўлак бўлган. Девор бўйлаб, ҳар 22— 27 м масофада миноралар тикланган. Девордаги миноралар тўғри бурчакли бўлган. Қалъа деворининг бутун тизими асосий девордан 4,4—8,5 м масофадаги қўшимча тўсиқ — девор билан ўраб чиқилган.
Девор ичи ва йўлаклардан топилган сопол буюмлар мил. ав. 4—3-а.ларга тааллукли. Бўйин қисми ингичка, нозик килиб ишланган хум ва хумчаларнинг сиртига оч пушти рангда гул нақши солинган. Яна бир нодир топилма — кўзачанинг шер калласи шаклидаги дастасидир. Қад. қалъа девори ва йўлаклар X. ўша даврда воҳада йирик шаҳарлардан бири сифатида Хейканиқ (Полвонёп) канали соҳиллари ҳамда соҳилга яқин ҳудудларни назорат қилиб турганлигини тасдиқловчи далилдир.
X. дастлаб аграрҳунарманд шаҳар сифатида ривожланди. Мил. ав. 2-а.да Х.нинг катта қисми қум остида қолгач, аҳоли шаҳарни тарк этди. Ичан қалъа деворлари вайрон бўлди.
Мил. бошларида шаҳарда ҳаёт яна тиклана бошлади. Қалъа деворининг ғарбий қисмида арк бунёд этилди. 1—3- а.ларда (Кушонлар даври) X. Ичан қалъа деворлари ташқарисидан қалин ғиштин девор билан мустаҳкамланди, натижада шаҳар девори қалинлиги 7,5— 9 м га етди.
Археологик тадқиқотларнинг кўрсатишича, мил. 4—5-а.ларда шаҳарни яна қум босган. 6—8-а.ларда X. қайта тиклана бошлади. X. худудида заминдорларнинг дастлабки кўшклари пайдо бўла бошлади. Ичан қалъада шундай кўшклардан 2 таси топилган.
Шаҳар Хоразмшохдар даври (12— 13-а. боши) равнақ топиб, ҳудуди кенгайди. 1220—21 й.ларда X. Чингизхон қўшинлари томонидан вайрон этилди. Кейинроқ қайта тиклана бошлади. Ҳунармандчилик (кулолчилик, кошинкорлик ва б.) ривожланди.
Кейинги даврда айниқса, 16—19-а. ларда шаҳар жадал тараққий эта борди. Қуйи Волга, Ўрта ва Яқин Шарқ шаҳарлари билан савдо алоқалари ўрнатилди.
X. 16-а.нинг 2-ярмидан Хоразмнинг пойтахтига айлангач, ҳар томонлама ривожланди. Меъморий қиёфаси ҳам ўзгара борди. Шаҳардан ўзаро кўндаланг кесишган 2 та катта кўча ва 4 дарвоза (Отадарвоза, Полвондарвоза, Боғчадарвоза, Тошдарвоза) орқали Дишан қалъа (рабод) га чиқилади. Ичан қалъа деворининг уз. 2200 м, бал. 6— 8 м, таг заминининг қалинлиги 5—6 м. Қалъа тўғри тўртбурчак шаклида қурилган бўлиб, уз. 650 м, эни 400 м, жами 26 га майдонга эга.
Х.нинг рабод қисми Дишан қалъа 1842 й. Оллоқулихон даврида (1825— 42) баланд девор б-н ўраб олинган. Ўша даврда Ичан қалъада 33 маҳалла (мачитқавм) ва Дишан қалъада 34 маҳалла бўлган. Маҳаллалар номи шу ерда яшаётган аҳолининг касбкори (Читкарлик, Элакчилик, Кулоллар, Мисгарлик, Ғассоллар) ёки шахс лавозими (Отамурод қушбеги, Ёқуб меҳтар, Юсуф ясовулбоши) билан аталган. Шаҳарда 109 каттакичик кўча, 79 масжид ва 120 қорихона бўлган. Х.да 19-а. ўрталарида 20 минг киши яшаган. Шаҳар, асосан, 19-а.нинг 2-ярмидан кенгая борди.
1874 й.да шаҳар маъмурий жиҳатдан Қумёсқа, Каптархона, Ўр, Кўҳнабозор, Калтаминор, Амин чорсу, Мевастон, Қорааълам ва Янги қалъа мавзеларига бўлинган. X. хоннинг «мулки холисаси» ҳисобланиб шахсан унинг ўзи томонидан бошқарилган. 19-а. охири — 20-а. бошларида Х.да 64 Мадраса, 79 масжид бўлган. 1924 й. шаҳарда олинган аҳоли рўйхатида 4029 хонадонда 18145 киши қайд қилинган.
Х.нинг илк тарҳи 1740 й.да чизилган. Шаҳар тарҳи узунасига 1 минг м, энига 400 м бўлиб, 40 га майдонни эгаллаган. Унинг бутун теварак атрофи сувли хандақ билан ўраб олинган. Шаҳарга шарқ томондан махсус кўприк орқали кириш мумкин бўлган. Кўприк кечалари кўтариб қўйилган. Кўприк ёнидаги дарвозадан бошланган катта кўча тўппатўғри Арк дарвозасига бориб тақалган. Арк шаҳарнинг ғарбий қисмида жойлашган. Шаҳарнинг асосий кўчаси уни 2 қисм (шим. ва жан.) га ажратган. Аркда хон саройи, ҳарамхона, аслаҳахона бўлиб, улар махсус қалъа девори билан ўралган. Лекин, ўша даврдаги баъзи иншоотлар чизмага кирмай қолган. Шаҳарнинг яна бир тарҳи Россиядан махфий топшириқ билан келган топограф Г.Н.Зеленин томонидан 1839 й.да чизилган. Зелениннинг маълумотларига кўра, шаҳарда ўша даврда 17 та масжид, 22 та маҳалла ва 260 савдо растаси бўлган. Шаҳарнинг жуда аниқ ва мукаммал бўлган сўнгги тарҳи 1873 й.ги рус истилосидан сўнг рус топографлари томонидан тузилган ва ўша йилиёқ «1873 йилги Хива юришлари» мақоласига илова тарзида босилган.
Меъморий ансамблининг яхлитлиги жиҳатидан шаҳар Ўрта Осиёда ягона ҳисобланади. 1967 й.да Ўрта Осиёда илк бор Х.нинг Ичан қалъа (шаҳристон) қисми тарихиймеъморий ёдгорликлар қўриқхонаси деб эълон қилинди. Х.нинг жаҳон маданияти тараққиётида тутган ўрни ЮНЕСКО Бош конференциясининг (1995 й. окт.—нояб.) 28сессиясида алоҳида қайд қилинди. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1996 й. 3 янв.даги қарори билан Х.нинг 2500 йиллиги 1997 й.да жаҳон миқёсида кенг нишонланди.
Шаҳарда «ХиваКарпет» қўшма корхонаси, сопол буюмлар, пахта тозалаш, ғишт заводлари, тикувчилик, «Хива гидами» акциядорлик жамияти ва б. гилам тўқиш корхоналари, нон кти, деҳқон бозори, маданий, савдо ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари фаолият кўрсатади. Урганч университетининг агроменежмент фти, Ўзбекистон ФАнинг Хоразм Маъмун академияси бўлими, Қорақум и.т. станцияси, пед., тиббиёт, туризм касб-ҳунар коллежлари, касб-ҳунар лицейи, гимназия, 15 умумий таълим мактаби, меҳрибонлик уйи, 2 махсус интернат, вилоят қўғирчоқ театри, санъат мактаби, 2 кутубхона ва унинг тармоқдари, маданият ва истироҳат боғи мавжуд. АлХоразмий, Феруз ёдгорликлари, биринчи ўзбек кинооператори Худойберган Девонов музейи, марказий стадион, спорт мажмуаси, теннис корти, спорт заллари ва б. спорт иншоотлари бор.
Туман марказий касалхонаси, поликлиника, туғруқхона, болалар касалхонаси, тиш даволаш маркази, марказий дорихона, хусусий дорихоналар ва б. тиббий муассасалар мавжуд.
Тарихий-меъморий обидалардан Сайд Аловиддин мақбараси, Паҳлавон Махмуд мажмуаси, Жума масжид, Кўҳна Арк, Оқшайх бобо кўшки, Тошҳовли, Нуруллабой саройи, Муҳаммад Аминхон мадрасаси, Муҳаммад Раҳимхон мадрасаси, Исломхўжа мадрасаси ва минораси, Оллоқулихон мадрасаси, Қутлуғмурод иноқ мадрасаси, Оллоқулихон карвонсаройи ва тими, Анушахон хаммоми, Оқ масжид, Полвон дарвоза, Ота дарвоза, Боғча дарвоза, Тош дарвоза, Ҳазорасп дарвоза, Куш дарвоза ва б. сақланиб қолган.
Шаҳарда «Хива—Шарқ гавҳари» журнали (2001 й.дан), «Хива тонги» туман газ. нашр этилади. Шаҳар жаҳон туризми марказларидан бирга айланган. Х.га ҳар йили 200 мингдан зиёд сайёҳ, шу жумладан, 7 мингга яқин хорижлик сайёҳ ва меҳмонлар ташриф буюради. Шаҳарда «Ўзбектуризм» миллий компаниясига қарашли ва бир неча хусусий меҳмонхоналар ишлаб турибди.
Х.дан Урганч ш.га троллейбус катнови йўлга қўйилган (1997). X.—Тошкент, X.—Бухоро, X.—Навоий—Самарканд—Тошкент йўналишида, шунингдек, Урганч, Қўшкўпир, Янгиариқ, Боғот, Ҳазорасп ва вилоятдаги бошқа шаҳар ва йирик аҳоли пунктларига автобуслар ва маршрутли таксилар қатнайди.
Ад.: Гулямов Я.Г., Памятники города Хивы, Т., 1941; Абдурасулов А., Хива, Т., 1997; Захидов П.Ш., Хива, Т., 1980; Мамедов М.А., Мурадов Р.Г., Средневековые письменные источники о древнем Урганче, Ашхабад, 2000.
Абдулла Абдурасулов, Иброҳим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.