Xiva mudofaasi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 108–109-b. — ziyouz.com
Xiva mudofaasi - Rossiya imperiyasining Örta Osiyoni istilo qilişi davrida şahar aholisining kuraşi. 1872 y. oxirlarida harbiy vazir boşçiligida Peterburgda Turkiston, Orenburg generalgubernatorlari va Kavkazdagi podşo noiblari iştirokidagi maxfiy kengaşda Xiva xonligink bosib olişga qaror kilingan. Xonlik qöşinida hammasi bölib 27 eski zambarak, 2 ming otliq askar, 4 ming navkardan iborat qöşin bölgan. Rossiya qöşini ham son, ham sifat jihatdan, şuningdek, harbiy texnika imkoniyati, qurolyaroğlari bilan ham Xiva xonligi qöşinidan ustun edi. Mazkur harbiy operatsiyaga rahbarlik qiluvçi zobitlar, generallar amaliy tajribasi ham xivalik laşkarboşilardan köp darajada yuqori bölgan. Turkiston qöşinlariga general Kaufman, Orenburg otryadiga general Veryovkin, Mangqişloq otryadiga polkovnik Lomakin qömondon bölib, Orol flotiliyasi ham ular ixtiyeriga berilgan edi. Istiloçilar şu yösinda 3 yönaliş böyiça Xiva xonligi ustiga bostirib kirgan. Imperator Aleksandr II Xiva yurişiga katta e'tibor beradi. Kaufman yuriş oldidan Xivani siyosiy tarafdan yakkalab qöyiş çoralarini körgan. U Buxoro amiri va Qöqon xoniga tahdidli maktublar yöllab ularni Xivaga yordam bermaslikka çaqirgan. Xiva xonining masalani tinç yöl bilan hal qilişga urinişlari behuda ketgaç, harbiy kengaş çaqirib, mudofaa rejalarini tuzgan va duşmanga qarşi özining laşkarboşilarini safarbar qilgan. Matmurod devonbegi, Mahmud yasovulboşi, Yoqubbek qalmoq, Eltuzar inoq va Bobo mehtar rahbarligidagi özbek va turkman yigitlari rus qöşinlari hujumini qaytariş uçun 2 guruhga bölinganlar. Ruslar yölda uçragan har bir şahar va qişloqni talab, uylarga öt qöyib, qirğin uyuştirganlar. Ularning ketidan kultepalar va jasadlar qolgan. Ammo, Xorazm vatanparvarlari böş kelmay, özlariga qulay joylardan duşmanga hujum qilişgan. 1873 y. 29 may kuni Xiva xoni ortiqça qon tökilişini istamay, öz vakillarini fon Kaufman huzuriga jönatgan, ammo, general xonning taklifini oqibatsiz qoldirib hujumga kirişgan.
Afsuski, şunday qaltis bir paytda xonning oilasi va yaqin qarindoşlari duşmanga qarşi yakdil böliş örniga, sulolaviy nizolarga berilib ketişgan. 1873 y. 29 mayda Xiva işğol kilingan. Xon saroyidagi oliy hukmdorlarning taxti, bebaho oltinkumuş buyumlari, turlituman qimmatli matolar va nodir qölyozma asarlar Peterburgga, podşoh saroyiga ölja sifatida olib ketilgan. Ölja olingan behisob boyliklar generallar, zobitlar va askarlar örtasida taqsimlab olingan.
Ad..Özbekistonningyangitarixi, 1j. [Turkiston çor Rossiyasi mustamlakaçiligi davrida], T., 2000.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХИВА МУДОФААСИ - Россия империясининг Ўрта Осиёни истило қилиши даврида шаҳар аҳолисининг кураши. 1872 й. охирларида ҳарбий вазир бошчилигида Петербургда Туркистон, Оренбург генералгубернаторлари ва Кавказдаги подшо ноиблари иштирокидаги махфий кенгашда Хива хонлигинк босиб олишга қарор килинган. Хонлик қўшинида ҳаммаси бўлиб 27 эски замбарак, 2 минг отлиқ аскар, 4 минг навкардан иборат қўшин бўлган. Россия қўшини ҳам сон, ҳам сифат жиҳатдан, шунингдек, ҳарбий техника имконияти, қуроляроғлари билан ҳам Хива хонлиги қўшинидан устун эди. Мазкур ҳарбий операцияга раҳбарлик қилувчи зобитлар, генераллар амалий тажрибаси ҳам хивалик лашкарбошилардан кўп даражада юқори бўлган. Туркистон қўшинларига генерал Кауфман, Оренбург отрядига генерал Верёвкин, Мангқишлоқ отрядига полковник Ломакин қўмондон бўлиб, Орол флотилияси ҳам улар ихтиерига берилган эди. Истилочилар шу йўсинда 3 йўналиш бўйича Хива хонлиги устига бостириб кирган. Император Александр II Хива юришига катта эътибор беради. Кауфман юриш олдидан Хивани сиёсий тарафдан яккалаб қўйиш чораларини кўрган. У Бухоро амири ва Қўқон хонига таҳдидли мактублар йўллаб уларни Хивага ёрдам бермасликка чақирган. Хива хонининг масалани тинч йўл билан ҳал қилишга уринишлари беҳуда кетгач, ҳарбий кенгаш чақириб, мудофаа режаларини тузган ва душманга қарши ўзининг лашкарбошиларини сафарбар қилган. Матмурод девонбеги, Маҳмуд ясовулбоши, Ёқуббек қалмоқ, Элтузар иноқ ва Бобо меҳтар раҳбарлигидаги ўзбек ва туркман йигитлари рус қўшинлари ҳужумини қайтариш учун 2 гуруҳга бўлинганлар. Руслар йўлда учраган ҳар бир шаҳар ва қишлоқни талаб, уйларга ўт қўйиб, қирғин уюштирганлар. Уларнинг кетидан култепалар ва жасадлар қолган. Аммо, Хоразм ватанпарварлари бўш келмай, ўзларига қулай жойлардан душманга ҳужум қилишган. 1873 й. 29 май куни Хива хони ортиқча қон тўкилишини истамай, ўз вакилларини фон Кауфман ҳузурига жўнатган, аммо, генерал хоннинг таклифини оқибатсиз қолдириб ҳужумга киришган.
Афсуски, шундай қалтис бир пайтда хоннинг оиласи ва яқин қариндошлари душманга қарши якдил бўлиш ўрнига, сулолавий низоларга берилиб кетишган. 1873 й. 29 майда Хива ишғол килинган. Хон саройидаги олий ҳукмдорларнинг тахти, бебаҳо олтинкумуш буюмлари, турлитуман қимматли матолар ва нодир қўлёзма асарлар Петербургга, подшоҳ саройига ўлжа сифатида олиб кетилган. Ўлжа олинган беҳисоб бойликлар генераллар, зобитлар ва аскарлар ўртасида тақсимлаб олинган.
Ад..Ўзбекистоннингянгитарихи, 1ж. [Туркистон чор Россияси мустамлакачилиги даврида], Т., 2000.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.