Xiva qözğoloni

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 114–115-b. — ziyouz.com

Xiva qözğoloni - Xiva xoni Asfandiyorxon va uning amaldorlari zulmi hamda podşo Rossiyasi mustamlakaçiligiga qarşi kötarilgan xalq qözğoloni (1916).

X.q.ning 1bosqiçi (1916 y. 14—30 yanv.)da Xöjaeli hokimi (begi) Avazbiy Xöja (Asfandiyorxonning jiyani) boşçiligidagi isyonçilar (600 kişi) Xivaga yöl olişadi. Ularga yöl-yölakay xonlikning boşqa şahar va qişloqlaridan boş kötargan qözğolonçilar ham qöşilgaç, qözğolonçilar soni 3 ming kişiga yetgan. Qözğolonçilar şaxsan xonga murojaat qilib, u va amaldorlarini ra'iyatga zulm qilişdan tiyilişga va şariatga rioya etişga çaqirmoqçi bölişgan. Qözğolonçilarning milliy tarkibi özbeklar, turkmanlar va qisman qoraqalpoqlardan iborat edi. Qözğolonçilardan taxm. 300 kişi 1916 y. 18 yanv.da Xivaga kelib, xonning amakivaççasi Rahmonqul töra (Inoq töra deb ham aytilgan)ning şahar taşqarisidagi qörğonçasiga kelib tuşganlar. Bu holdan dahşatga tuşgan Asfandiyorxon Amudaryo bölimi boşliği polkovnik V.P.Kolosovskiyga çopar yuborib, undan qözğolonni bostirişni söraydi. Kolosovskiyning buyruği bilan polkovnik Goloşevskiy boşçiligidagi rus otryadi Rahmonqul töra qörğonçasiga kelib, qözğolon rahbarlari (Avazbiy Xöja Murtazobiy Xöjayev, uning inisi Mahmud xöja; Qiyot hokimi Abdullabek inoq Bobobekov; Gurlan hokimligidan Qutlimurod inoq Ibodullayev va Xudoy berganbek Muhammadniyozov, Manğit hokimligidan Muhammad Amin darğa va b.)ni qamoqqa olişgan.

Junaidxon boşçiligidagi 3 ming otliq Xiva ş.ni qurşovga olgan. Kolosovskiy Xivaga qöşimça ravişda harbiy otryadlar yuborişni sörab, Turkiston general gubernatoriga murojaat qilgan.

X.q.ning 2-bosqiçi (1916 y. 1 — 14 fev.)da asosiy rolni Junaidxon boşçiligidagi turkmanlar öynaşdi. Bu bosqiçda qözğolon Xiva xoni zulmiga qarşi kuraşdan podşo Rossiyasi mustamlakaçiligiga qarşi milliy ozodlik qözğoloni darajasigaça kötarildi. 1916 y. 3—4 fev.da turkmanlar Toşhovuz, Şohabbos, Qiyot, Gurlan, Manğit, Qiliçboy ş.lari hokimlarini garovga olib, Yangi Urganç tomon yöl odsilar. 7 fev.da 15 ming kişilik olomon Ğoziobod (Ğozovot)ni egallaydi. Junaidxon va Xon Eşon Qöşköpirga kelişib, qamoqqa olinganlarni ozod qilişni sörab, yana Xivaga talabnoma yuborişgan. Biroq Kolosovskiy tomonidan qamoqda yotgan qözğolonçilarning rahbarlari (8 kişi) Xöjaelida öldirilgan edi. 8 fev. da qözğolonçilar Yangi Urganç ş.ni egallab, şaharliklardan 50 ming söm tovon puli undirişgan. Junaidxon egallagan va u hali bormagan hokimliklar aholisi uning fuqaroligini qabul qilişgan. Turkiston ölkasi generalgubernatori Martsonning Petrogradga — Rossiya harbiy işlar vaziri nomiga yöllagan telegrammasida aytilişiça, 8 fev.da Xonqa hokimligi aholisi eşonlar boşçiligida Junaidxonning fuqaroligiga ötgan. 10 fev.da qözğolonçilar Xivani qamal qilişgan. 13 fev.ga ötar keçasi Junaidxon qöşini Xivaga kirib, xon saroyini egallaydi. Biroq Asfandiyorxon öz örnida qoldirilib, undan 18 ming söm tovon puli olingan.

Turkiston ölkasi generalgubernatori Xivadagi qözğolon Zakaspiy obl. va butun Turkiston ölkasiga tarqalib ketişidan xavfsirab, Sirdaryo obl. harbiy gubernatori generalleytenant Galkin boşçiligidagi harbiy otryadni Xivaga yubordi. Galkin jazo otryadi 15 fev.da Xivaga yetib kelib, Kolosovskiy otryadi bilan qöşilgan. X.q.ning 3bosqiçi (1916 y. 15 fev. — 4 may)ni jazo otryadi tomonidan bostiriş jarayoni ana şunday boşlandi. Bu paytda Junaidxon qöşini Xiva bilan Yangi Urganç va PetroAleksandrovsk (hoz. Törtköl) örtasidagi telegraf aloqasini uzib taşladi. Biroq Junaidxonning qöşini butun xonlikdagi şaharlarda soçilib ketganligi sababli u Galkin jazo otryadi siquviga doş bera olmay, 16 fev. da Xivani tark etişga majbur böldi. 15 rota, 5 ta kazak yuzligi va 16 ta töpdan iborat Galkinning jazo otryadi 15 mart ertalab Xivadan Ğoziobodga yöl oddi. Ğoziobodda ular qatgiq qarşilikka uçraşdi. 16 martda Ğoziobod bosib olinib, şaharga öt qöyildi. 19—20 martda Taxta qal'asi egallanib, Junaidxon, Xon Eşon va ularning safdoşlariga qaraşli hovlilar vayron qilindi. Junaidxon esa 19 apr.ga ötar keçasi Sundukli daradan Eronga ötib ketgan.

Galkin jazo otryadi 24 apr. — 4 mayda Köhna Urganç, Xöjaeli, Porsu, Ilonli (Ilalli), Toşhovuz, Gurlan, Yangi Urgançda bölib, qözğolonçilarni jazolagaç, Xivaga qaytadi. Mustamlakaçilar xonlik aholisidan katta miqdorda tovon puli (mas, Xöjaeli fuqarolaridan 100 ming söm) olişgan. Jazo otryadi faqat qözğolonçilarni emas, balki ularning oila a'zolari va qarindoşuruğlarini ham şafqatsiz jazoladi, tinç aholi vakillari öldirildi.

X.Q.ning mohiyati podşo va sovet Rossiyasi hukmronlik qilgan davrda soxtalaştirilib, u sun'iy ravişda progressiv va reaksion bosqiçlarga ajratildi.

Faqat 21-a. boşlariga kelib, özbek tarixçilari tomonidan bu qözgolon özining xolis talqinini topmoqda.

Ad.: Alekseyenkov P., Xivinskoye vosstaniye 1916 goda, T., 1930; Xorazm tarixi, 1jild, Urganç, 1997; Polvonniyoz Hoji Yusupov, Yoş xivaliklar tarixi (xotiralar), Urganç, 1999.

Qahramon Rajabov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХИВА ҚЎЗҒОЛОНИ - Хива хони Асфандиёрхон ва унинг амалдорлари зулми ҳамда подшо Россияси мустамлакачилигига қарши кўтарилган халқ қўзғолони (1916).

Х.қ.нинг 1босқичи (1916 й. 14—30 янв.)да Хўжаэли ҳокими (беги) Авазбий Хўжа (Асфандиёрхоннинг жияни) бошчилигидаги исёнчилар (600 киши) Хивага йўл олишади. Уларга йўл-йўлакай хонликнинг бошқа шаҳар ва қишлоқларидан бош кўтарган қўзғолончилар ҳам қўшилгач, қўзғолончилар сони 3 минг кишига етган. Қўзғолончилар шахсан хонга мурожаат қилиб, у ва амалдорларини раъиятга зулм қилишдан тийилишга ва шариатга риоя этишга чақирмоқчи бўлишган. Қўзғолончиларнинг миллий таркиби ўзбеклар, туркманлар ва қисман қорақалпоқлардан иборат эди. Қўзғолончилардан тахм. 300 киши 1916 й. 18 янв.да Хивага келиб, хоннинг амакиваччаси Раҳмонқул тўра (Иноқ тўра деб ҳам айтилган)нинг шаҳар ташқарисидаги қўрғончасига келиб тушганлар. Бу ҳолдан даҳшатга тушган Асфандиёрхон Амударё бўлими бошлиғи полковник В.П.Колосовскийга чопар юбориб, ундан қўзғолонни бостиришни сўрайди. Колосовскийнинг буйруғи билан полковник Голошевский бошчилигидаги рус отряди Раҳмонқул тўра қўрғончасига келиб, қўзғолон раҳбарлари (Авазбий Хўжа Муртазобий Хўжаев, унинг иниси Маҳмуд хўжа; Қиёт ҳокими Абдуллабек иноқ Бобобеков; Гурлан ҳокимлигидан Қутлимурод иноқ Ибодуллаев ва Худой берганбек Муҳаммадниёзов, Манғит ҳокимлигидан Муҳаммад Амин дарғa ва б.)ни қамоққа олишган.

Жунаидхон бошчилигидаги 3 минг отлиқ Хива ш.ни қуршовга олган. Колосовский Хивага қўшимча равишда ҳарбий отрядлар юборишни сўраб, Туркистон генерал губернаторига мурожаат қилган.

Х.қ.нинг 2-босқичи (1916 й. 1 — 14 фев.)да асосий ролни Жунаидхон бошчилигидаги туркманлар ўйнашди. Бу босқичда қўзғолон Хива хони зулмига қарши курашдан подшо Россияси мустамлакачилигига қарши миллий озодлик қўзғолони даражасигача кўтарилди. 1916 й. 3—4 фев.да туркманлар Тошҳовуз, Шоҳаббос, Қиёт, Гурлан, Манғит, Қиличбой ш.лари ҳокимларини гаровга олиб, Янги Урганч томон йўл одцилар. 7 фев.да 15 минг кишилик оломон Ғозиобод (Ғозовот)ни эгаллайди. Жунаидхон ва Хон Эшон Қўшкўпирга келишиб, қамоққа олинганларни озод қилишни сўраб, яна Хивага талабнома юборишган. Бироқ Колосовский томонидан қамоқда ётган қўзғолончиларнинг раҳбарлари (8 киши) Хўжаэлида ўлдирилган эди. 8 фев. да қўзғолончилар Янги Урганч ш.ни эгаллаб, шаҳарликлардан 50 минг сўм товон пули ундиришган. Жунаидхон эгаллаган ва у ҳали бормаган ҳокимликлар аҳолиси унинг фуқаролигини қабул қилишган. Туркистон ўлкаси генералгубернатори Мартсоннинг Петроградга — Россия ҳарбий ишлар вазири номига йўллаган телеграммасида айтилишича, 8 фев.да Хонқа ҳокимлиги аҳолиси эшонлар бошчилигида Жунаидхоннинг фуқаролигига ўтган. 10 фев.да қўзғолончилар Хивани қамал қилишган. 13 фев.га ўтар кечаси Жунаидхон қўшини Хивага кириб, хон саройини эгаллайди. Бироқ Асфандиёрхон ўз ўрнида қолдирилиб, ундан 18 минг сўм товон пули олинган.

Туркистон ўлкаси генералгубернатори Хивадаги қўзғолон Закаспий обл. ва бутун Туркистон ўлкасига тарқалиб кетишидан хавфсираб, Сирдарё обл. ҳарбий губернатори генераллейтенант Галкин бошчилигидаги ҳарбий отрядни Хивага юборди. Галкин жазо отряди 15 фев.да Хивага етиб келиб, Колосовский отряди билан қўшилган. Х.қ.нинг 3босқичи (1916 й. 15 фев. — 4 май)ни жазо отряди томонидан бостириш жараёни ана шундай бошланди. Бу пайтда Жунаидхон қўшини Хива билан Янги Урганч ва ПетроАлександровск (ҳоз. Тўрткўл) ўртасидаги телеграф алоқасини узиб ташлади. Бироқ Жунаидхоннинг қўшини бутун хонликдаги шаҳарларда сочилиб кетганлиги сабабли у Галкин жазо отряди сиқувига дош бера олмай, 16 фев. да Хивани тарк этишга мажбур бўлди. 15 рота, 5 та казак юзлиги ва 16 та тўпдан иборат Галкиннинг жазо отряди 15 март эрталаб Хивадан Ғозиободга йўл одди. Ғозиободда улар қатгиқ қаршиликка учрашди. 16 мартда Ғозиобод босиб олиниб, шаҳарга ўт қўйилди. 19—20 мартда Тахта қалъаси эгалланиб, Жунаидхон, Хон Эшон ва уларнинг сафдошларига қарашли ҳовлилар вайрон қилинди. Жунаидхон эса 19 апр.га ўтар кечаси Сундукли дарадан Эронга ўтиб кетган.

Галкин жазо отряди 24 апр. — 4 майда Кўҳна Урганч, Хўжаэли, Порсу, Илонли (Илалли), Тошҳовуз, Гурлан, Янги Урганчда бўлиб, қўзғолончиларни жазолагач, Хивага қайтади. Мустамлакачилар хонлик аҳолисидан катта миқдорда товон пули (мас, Хўжаэли фуқароларидан 100 минг сўм) олишган. Жазо отряди фақат қўзғолончиларни эмас, балки уларнинг оила аъзолари ва қариндошуруғларини ҳам шафқатсиз жазолади, тинч аҳоли вакиллари ўлдирилди.

Х.Қ.нинг моҳияти подшо ва совет Россияси ҳукмронлик қилган даврда сохталаштирилиб, у сунъий равишда прогрессив ва реакцион босқичларга ажратилди.

Фақат 21-а. бошларига келиб, ўзбек тарихчилари томонидан бу қўзголон ўзининг холис талқинини топмоқда.

Ад.: Алексеенков П., Хивинское восстание 1916 года, Т., 1930; Хоразм тарихи, 1жилд, Урганч, 1997; Полвонниёз Ҳожи Юсупов, Ёш хиваликлар тарихи (хотиралар), Урганч, 1999.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.