Xiva tumani

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 109–110-b. — ziyouz.com

Xiva tumani - Xorazm viloyatidat tuman. 1926 y. 29 sent.da taşkil etilgan. Tuman şim., şim.ğarb va ğarbdan Qöşköpir, şim.şarqdan Urganç va Xonqa, şarqdan Yangiariq tumanlari, jan. va jan.ğarbdan Turkmaniston bilan çegaradoş. Mayd. 0,47 ming km2. Aholisi 174,5 ming kişi (2004). Tumanda 1 şahar (Xiva), 9 qişloq fuqarolari yiğini (Gandimiyon, Daşyoq, Juryon, Irdimzon, Oqyop, Sayot, Çinobod, Şomoxulum, Eski Qiyot) bor. Markazi. — Xiva ş.

Tabiati. Tuman hududi Amudaryo quyi oqimining çap sohilidagi tekislikda joylaşgan, örtaça bal. 97 m. Iklimi keskin kontinental, yozi issiq va quruq. Yillik örtaça tra 12, G. Örtaça tra yanv.da —4,5°, iyulda 27,4°, eng past tra —31°, eng yuqori tra 45°, 46°. X.t. respublikaning yoğin kam yoğadigan tumanlaridan biri. Yillik yoğin mikdori 100 mm. Vegetatsiya davri 200 kun. Tuproklari allyuvial, ötloqi, şörxok, taqir va qumli çöl tuproqlaridan taşkil topgan.

Yovvoyi ösimliklardan qizilmiya, şöra, olaböta, otquloq, qirqböğim, çirmovuq, isiriq, qamiş, yulğun, semizöt, böritaroq, tol, jiyda, turanğil, terak, yantoq, kökpeçak, takasoqol, ajriq, zarpeçak va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan quyon, tulki, çiyaböri; kuşlardan sassiqpopişak, qöton, birqozon, möylovli çittak, zarğaldoq, inuya, musiça, dehqonçumçuklar uçraydi. Sudraluvçilardan toşbaqa, kaltakesaklar (kulrang va taroq barmokli gekkon, yumaloq boşli kaltakesaklar) yaşaydi; köllarda karp, olabuğa, laqkabaliq, çörtanbaliq va b. bor. Yer osti suvlari yuza (0,8—1 m) joylaşgan. Tuman hududida Şörköl, Qoraköl, Ravotköl, Ğovukköl va b. köllar bor.

Q.x. ekinlarini suğorişda Polvonyop, Ğozovot, Angariq, Sirçali, Pişkanik va b. kanal va ariqlar suvlaridan foydalaniladi. Quriliş materiallaridan kum, gil (loy) bor.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tatar, rus, qozoq, turkman va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 371 kişi. Şahar aholisi 51,2 ming kişi, qişloq aholisi 123,3 ming kişi (2004).

Xöjaligi. Tumandapaxtatozalaş, sopol buyumlari, sut, ğişt, avtomobil ta'mirlaş zavodlari, gazkompressor styasi, 2 avtokorxona, «Xiva gidami» aksiyadorlik jamiyati, non ktlari, gilam töqiş, tikuvçilik, parrandaçilik fkalari, quriliş taşkilotlari va b. mavjud. Tumanda faoliyat körsatayotgan 1563 korxonadan 95 tasi yirik, 18 tasi örta, 106 tasi kiçik korxona, 1344 tasi mikrofirmadir (2004). Uzbekistan—Latviya— Şveysariya «Kompleksimxiva», Uzbekistan—Angliya «Xiva», Özbekiston— AQŞ «Xiva malikasi», Uzbekistan— Germaniya «Xiva—Karpet» kabi qöşma korxonalar samarali işlab kelmoqda. Tumanda va, ayniqsa, Xiva ş.da yogoç öymakorligi, mis öymakorligi, kulolçilik, zargarlik, gilamçilik, gançkorlik, naqqoşlik, şuningdek, temirçilik, misgarlik, xarrotçilik, çugurmadözlik, tunukaçilik, tandirçilik, duradgorlik, etikdözlik, tikuvçilik va b. hunarmandçilik sohalari qdsimdan rivojlangan. Xiva bozori viloyatdagi yirik bozorlardan hisoblanadi. X.t.da 6 şirkat uyuşmasi, 3 fermer xöjaligi uyuşmasi, MTP va b. mavjud. Tuman q.x., asosan, paxtaçilikka ixtisoslaşgan. Ğallaçilik, mevaçilik, polizçilik, tokçilik, pillaçilik ham rivojlangan. Jami yer maydoni 39 ming ga, şundan ekin maydonlari 17,1 ming ga. 7,7 ming ga maydonga paxta, 5,6 ming ga yerga don, 421 ga yerga kartoşka, 1,7 ming ga yerga sabzavot, 400 ga yerga poliz ekinlari ekiladi. Şuningdek, ozuqa ekinlari ham yetiştiriladi. Boğlar 755 ga, tokzorlar 26 ga, tutzorlar 275 ga, örmonlar 7682 ga yerni egallaydi (2004).

Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 49,2 ming qoramol (şu jumladan, 21,2 mingga yaqin sigir), 22,1 mingdan ziyod qöy va eçki, 240 mingdan ziyod parranda bokiladi (2004).

2003/04 öquv yilida tumandagi 57 umumiy ta'lim maktabida 42 mingga yaqin öquvçi ta'lim oldi. Şu jumladan, 42 örta, 10 töliqsiz örta maktab, 2 gimnaziya, 2 litsey, ixtisoslaşgan maktab faoliyat körsatadi. X.t.da 2bolalar va ösmirlar sport maktabi, bolalar musiqa maktablari bor. Xiva ş.da Xorazm Ma'mun akademiyasi, Qoraqum i.t. stansiyasi, Xiva tarixiyme'morlik Içan sala muzeyqöriqxonasi, madaniyat va istirohat boği, viloyat qöğirçoq teatri, xalq teatri, şahar va tuman markaziy kutubxonalari va ularning filiallari, 31 klub, «Doston» va b. folkloretnografik dastalar bor. Markaziy stadion, sport majmuasi, 68 futbol, 46 basketbol, 48 voleybol, 34 qöl töpi maydonlari, 43 sport zali, 4 tennis korti va b. sport inşootlari mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, 13 qişloq vraçlik punkta, 4 ta tibbiy dispanser, 3 feldşerlik soğlomlaştiriş, 18 feldşerakuşerlik punkti, 7 poliklinika, dorixonalar va b. tibbiy muassasalarda 469 vraç, 1150 örta tibbiy xodim işlaydi.

Tuman hududi orqali Xiva—Toşkent, Xiva—Urganç, Xiva—Qöşköpir, Xiva—Yangiariq, Xiva—Boğot, Xiva— Hazorasp va b. yönalişlarda avtobus va marşrut taksilari qatnaydi. Xiva— Urganç yönalişida trolleybus qatnovi yölga qöyilgan.

Me'moriy yodgorliklardan Şohimardon, Şayx Mavlon bobo, Otajon töra me'moriy majmualari, Çodra hovli me'moriy obidasi, Ibrohim xöja madrasasi, Qubla Tozaboğ saroyi va b. saklanib qolgan.

1931 y. 7 noyabrdan «Xiva tongi» tuman gaz. naşr etiladi (adadi 1500).

Gulorom Maşaripova, Sanjarbek Davletov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХИВА ТУМАНИ - Хоразм вилоятидат туман. 1926 й. 29 сент.да ташкил этилган. Туман шим., шим.ғарб ва ғарбдан Қўшкўпир, шим.шарқдан Урганч ва Хонқа, шарқдан Янгиариқ туманлари, жан. ва жан.ғарбдан Туркманистон билан чегарадош. Майд. 0,47 минг км2. Аҳолиси 174,5 минг киши (2004). Туманда 1 шаҳар (Хива), 9 қишлоқ фуқаролари йиғини (Гандимиён, Дашёқ, Журён, Ирдимзон, Оқёп, Саёт, Чинобод, Шомохулум, Эски Қиёт) бор. Маркази. — Хива ш.

Табиати. Туман ҳудуди Амударё қуйи оқимининг чап соҳилидаги текисликда жойлашган, ўртача бал. 97 м. Иклими кескин континентал, ёзи иссиқ ва қуруқ. Йиллик ўртача тра 12, Г. Ўртача тра янв.да —4,5°, июлда 27,4°, энг паст тра —31°, энг юқори тра 45°, 46°. Х.т. республиканинг ёғин кам ёғадиган туманларидан бири. Йиллик ёғин микдори 100 мм. Вегетация даври 200 кун. Тупроклари аллювиал, ўтлоқи, шўрхок, тақир ва қумли чўл тупроқларидан ташкил топган.

Ёввойи ўсимликлардан қизилмия, шўра, олабўта, отқулоқ, қирқбўғим, чирмовуқ, исириқ, қамиш, юлғун, семизўт, бўритароқ, тол, жийда, туранғил, терак, янтоқ, кўкпечак, такасоқол, ажриқ, зарпечак ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан қуён, тулки, чиябўри; кушлардан сассиқпопишак, қўтон, бирқозон, мўйловли читтак, зарғалдоқ, инуя, мусича, деҳқончумчуклар учрайди. Судралувчилардан тошбақа, калтакесаклар (кулранг ва тароқ бармокли геккон, юмалоқ бошли калтакесаклар) яшайди; кўлларда карп, олабуға, лақкабалиқ, чўртанбалиқ ва б. бор. Ер ости сувлари юза (0,8—1 м) жойлашган. Туман ҳудудида Шўркўл, Қоракўл, Равоткўл, Ғовуккўл ва б. кўллар бор.

Қ.х. экинларини суғоришда Полвонёп, Ғозовот, Ангариқ, Сирчали, Пишканик ва б. канал ва ариқлар сувларидан фойдаланилади. Қурилиш материалларидан кум, гил (лой) бор.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, татар, рус, қозоқ, туркман ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 371 киши. Шаҳар аҳолиси 51,2 минг киши, қишлоқ аҳолиси 123,3 минг киши (2004).

Хўжалиги. Тумандапахтатозалаш, сопол буюмлари, сут, ғишт, автомобиль таъмирлаш заводлари, газкомпрессор стяси, 2 автокорхона, «Хива гидами» акциядорлик жамияти, нон ктлари, гилам тўқиш, тикувчилик, паррандачилик фкалари, қурилиш ташкилотлари ва б. мавжуд. Туманда фаолият кўрсатаётган 1563 корхонадан 95 таси йирик, 18 таси ўрта, 106 таси кичик корхона, 1344 таси микрофирмадир (2004). Узбекистан—Латвия— Швейцария «Комплексимхива», Узбекистан—Англия «Хива», Ўзбекистон— АҚШ «Хива маликаси», Узбекистан— Германия «Хива—Карпет» каби қўшма корхоналар самарали ишлаб келмоқда. Туманда ва, айниқса, Хива ш.да ёгоч ўймакорлиги, мис ўймакорлиги, кулолчилик, заргарлик, гиламчилик, ганчкорлик, наққошлик, шунингдек, темирчилик, мисгарлик, харротчилик, чугурмадўзлик, тунукачилик, тандирчилик, дурадгорлик, этикдўзлик, тикувчилик ва б. ҳунармандчилик соҳалари қдцимдан ривожланган. Хива бозори вилоятдаги йирик бозорлардан ҳисобланади. Х.т.да 6 ширкат уюшмаси, 3 фермер хўжалиги уюшмаси, МТП ва б. мавжуд. Туман қ.х., асосан, пахтачиликка ихтисослашган. Ғаллачилик, мевачилик, полизчилик, токчилик, пиллачилик ҳам ривожланган. Жами ер майдони 39 минг га, шундан экин майдонлари 17,1 минг га. 7,7 минг га майдонга пахта, 5,6 минг га ерга дон, 421 га ерга картошка, 1,7 минг га ерга сабзавот, 400 га ерга полиз экинлари экилади. Шунингдек, озуқа экинлари ҳам етиштирилади. Боғлар 755 га, токзорлар 26 га, тутзорлар 275 га, ўрмонлар 7682 га ерни эгаллайди (2004).

Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 49,2 минг қорамол (шу жумладан, 21,2 мингга яқин сигир), 22,1 мингдан зиёд қўй ва эчки, 240 мингдан зиёд парранда бокилади (2004).

2003/04 ўқув йилида тумандаги 57 умумий таълим мактабида 42 мингга яқин ўқувчи таълим олди. Шу жумладан, 42 ўрта, 10 тўлиқсиз ўрта мактаб, 2 гимназия, 2 лицей, ихтисослашган мактаб фаолият кўрсатади. Х.т.да 2болалар ва ўсмирлар спорт мактаби, болалар мусиқа мактаблари бор. Хива ш.да Хоразм Маъмун академияси, Қорақум и.т. станцияси, Хива тарихиймеъморлик Ичан цальа музейқўриқхонаси, маданият ва истироҳат боғи, вилоят қўғирчоқ театри, халқ театри, шаҳар ва туман марказий кутубхоналари ва уларнинг филиаллари, 31 клуб, «Достон» ва б. фольклорэтнографик дасталар бор. Марказий стадион, спорт мажмуаси, 68 футбол, 46 баскетбол, 48 волейбол, 34 қўл тўпи майдонлари, 43 спорт зали, 4 теннис корти ва б. спорт иншоотлари мавжуд. Туман марказий касалхонаси, 13 қишлоқ врачлик пункта, 4 та тиббий диспансер, 3 фельдшерлик соғломлаштириш, 18 фельдшеракушерлик пункти, 7 поликлиника, дорихоналар ва б. тиббий муассасаларда 469 врач, 1150 ўрта тиббий ходим ишлайди.

Туман ҳудуди орқали Хива—Тошкент, Хива—Урганч, Хива—Қўшкўпир, Хива—Янгиариқ, Хива—Боғот, Хива— Ҳазорасп ва б. йўналишларда автобус ва маршрут таксилари қатнайди. Хива— Урганч йўналишида троллейбус қатнови йўлга қўйилган.

Меъморий ёдгорликлардан Шоҳимардон, Шайх Мавлон бобо, Отажон тўра меъморий мажмуалари, Чодра ҳовли меъморий обидаси, Иброҳим хўжа мадрасаси, Қубла Тозабоғ саройи ва б. сакланиб қолган.

1931 й. 7 ноябрдан «Хива тонги» туман газ. нашр этилади (адади 1500).

Гулором Машарипова, Санжарбек Давлетов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.