Xiva xonligi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 110–114-b. — ziyouz.com
Xiva xonligi - özbek davlatçiligi tarixi boskiçlaridagi uçta xonlikdan biri (1512—1920 y.). Poytaxti — Vazir, Köhna Urganç, 16-a.ning 70-y. laridan — Xiva ş.
Temuriylar tasarrufida bölgan Xorazm hududini Şayboniyxon 1505 y.da bosib olgan. Şayboniyxon vafoti (1510) dan keyin Xorazm Eron safaviylari qöl ostiga ötdi. Ularga qarşi xalq qözğoloni bölib, unga Vazir qal'asi qozisi Umar va Baqirğon qişloğidan mulla Sayd Hisomiddin boşçilik qildi. Ikki yil davom etgan kuraşlar natijasida eroniylar mamlakatdan quvib çiqarilgan va xorazmliklar taklifi bilan 1511 y. Vazir ş.ni egallagan şayboniylardan Elbarsxon Xorazm hukmdori deb tan olingan.
Elbarsxon (1511 —16) bilan birga Daşti Qipçoqdan Xorazmga kelgan xalkdar ötroklaşganlar. Uning davrida xorazmliklar Turkmanistonning jan. qismi, Eron şim.dagi Saraxs, Orol va Manğişloqni egallaşgan. Yangi yerlarni Elbarsxon öğillari va ukasi, qarindoşlariga bölib berişi natijasida mayda hokimliklar paydo bölgan. Elbarsxon vafotidan keyin uzluksiz özaro nizolar sababli xonlar teztez almaşib turgan. 16-a.da X.x.ni Sulton Hojixon (1516), Husaynqulixon (1516), Söfiyonxon (1516—22), Bujaqaxon (152226), Avaneşxon (152638), Alixon (153847), Akatoyxon (154756), Yunusxon (155657), Döstxon (1557—58), Hoji Muhammadxon (1559—1602) lar boşqarganlar. Bu davrda xalq, Elbarsxon avlodlari örtasidagi özaro qirğinlaridan taşqari Buxoro va X.x. örtasida uruşlar azobini ham tortişga majbur bölgan. Buxoroliklar Ubaydullaxon va Abdullaxon II hukmronlik davrlarida (153738; 1593; 159598) Xorazmga hujumlar qilib, qisqa vaqt X.x.ni Buxoroga böysundirganlar. Bu uruşlar va 16-a.ning 70-y.larida Amudaryo özanining özgarib, Kaspiy dengiziga oqmay qöyganligi ham Xorazm iqtisodiyotiga salbiy ta'sir körsatgan.
17-a. boşlariga kelib, Xorazm taxti uçun bölgan sulolaviy kuraşlardan söng, taxtga ötirgan Arab Muhammadxon davrida X.x.da davlat parokandaligi özining yuqori çöqqisiga yetgan. Rus kazaklari, qozoqlar va qalmiqlarning talonçilik yurişlari, Arab Muhammadxonning öğillari Habaş va Elbarslarning otalariga qarşi çiqişlari parokandalikni avj oldirgan. Bu kuraşda ularning qöli baland kelib, otalarini qatl ettirişga erişadilar. Padarkuş Elbars va Habaş sultonlar (1621—23) akalari Asfandiyor (Isfandiyor, 1623—43) tomonidan taxtdan tuşirilib, qatl qilingan. Eron şohi Abbos I homiyligida taxtga çiqqan Asfandiyorxon davrida mamlakat siyosiy hayotidagi keskinlik saqlanib qoldi. Orol böyidagi özbek qönğirotlari Asfandiyorga böysunmay qöyişgan. Mamlakatda tarqoqlik va zulm kuçaygan. Bundan foydalangan yirik mulkdorlar Abulğoziy Bahodirxonpp 1643 y.da xon qilib kötarişgan. Abulğoziy Bahodirxon akasi vafotidan keyin 1644 y.da X.x. taxtiga ötirgan. U markaziy hokimiyatni mustahkamlab, Buxoro xonligining Çorjöy, Vardanza, Qoraköl, Karmana atroflariga bir neça marta harbiy yurişlar qildi.
Abulğoziy Bahodirxon 1662 y.da Buxoro xoni Abdulazizxon bilan sulh tuzib, 1663 y.da hokimiyatni öğli Anuşaxonta topşirgan. Şunga qaramay Xiva qöşinlari Buxoro, Samarqand, Qarşiga talonçilik yurişlarini davom ettirgan. 1685 y. Xiva qöşinlari Ğijduvon yaqinida mağlubiyatga uçragaç, Buxoroning X.x.ga ta'siri kuçaygan. Buxoro xoni Subhonqulixon Anuşaga qarşi fitna uyuştirib, uning öğli Arang Muxammadxonta taxtni egallaşga yordam berdi. Lekin uning hukmronligi juda qisqa bölgan. 17-a.ning oxiri — 18-a. boşlarida X.x.da Xudoydodxon (1687—88), Özbekxon—Arnakxon (1688—90), Jöji Sulton (169497), Valixon (169799), Şohniyozxon (1699—90), Şohbaxtxon (170203), Sayid Alixon (170305), Musaxon (1705—06), Yodgorxon (1706— 13) kabi önlab xonlar almaşgan. Bu mamlakat axvolini yanada oğirlaştirgan. Xuddi şu davrga kelib Rossiyaning Şarqqa bölgan qiziqişi ortgan va Petr I 1714—17 y.larda Aleksandr BekoviçÇerkasskiy (q. Bekoviç-Çerkasskiy harbiy yurişi) boşçiligida Xx.ga harbiy ekspeditsiya jönatgan. Xiva xoni Şerğozixon (1714—28) Qayrağoç darasidagi oçiq töqnaşuvda katta talafotga uçragaç, harbiy hiyla işlatib, rus qöşinlarini 5 ta şaharga bölib yuborgan va ularni aloxddaalohida qirğin qilgan. Bu paytda içki nizolar, zulm avj olgan, Orol böyi aholisi Xivaga böysunmay qöygan edi. 1728 y. Xivadagi Şerğozixon madrasasi qurilişida qullar qözğolon kötarib, xon va uning mulozimlarini qatl qilişgan. Şu voqeadan keyin X.x.da siyosiy öyin yana avj olgan. X.x.dagi özaro uruşlarda Elbarsxon (1728—39) hokimiyatni qölga kiritgaç, içki nizolarni bostirib, qöşni hududlarga bosqinçilik yurişlarini amalga oşirgan. 1740 y. Eron şohi Nodirşoh X.x.ga bostirib kirib, uni öziga böysundirgan. 1741 y. xorazmliklarning qözğoloni eroniylar tomonidan bostirilgan. 18-a. örtalaridagi xonlar goh Eron şohdarining xohişi, goh Buxoro hukmdorlarining ta'siri, goh mahalliy aholi qönğirot uruğining yordami bilan teztez almaşinib turgan. Bu davrda Tohirxon (1739—40), Abulxayrxon (7—8 kun), Nuralixon (1740—42), Abulğoziyxon II (1742— 46), Ğoyibxon (174656), Qoraboyxon (175657), Temurğoziyxon (1757—64) va boşqalar X.x.da rasman hukmronlik qilişgan. 18-a.ning 60-y.laridan badavlat şaharliklar va ruhoniylarning qöllabquvvatlaşiga erişgan qönğirot uruğlari X.x.da hokimiyatni qölga ola boşlagan. Inoq Muhammad Amin (1770—90) 1770 y.da turkmanlarning qarşiligini sindirib, 1782 y.da Buxoro amirligi hujumini qaytarib, X.x.da qönğirotlarning amaldagi hokimiyatini mustahkamlagan. Avaz Muhammad Inoq davrida X.x.da markaziy hokimiyat mustahkamlanib, iqtisodiy ahvol birmunça yaxşilangan. Bu bilan 19-a. boşlarida qönğirotlar sulolasi hokimiyatni rasman egallaşiga zamin tayyorlagan. Muhammad Amin Inoq va Avaz Muhammad Inoqlar çingiziy sultonlar nomidan hokimiyatni boşqargan bölsalar, ularning vorisi Eltpuzar (1804—06) 1804 y.da
Abulğoziyxon V Yodgorxon öğli (1802— 04)ni taxtdan tuşirib, özini xon deb e'lon qilgan. Şuning uçun ham Eltuzarxon X.x. taxtiga ötirgan qönğirotlar sulolasining 1xoni hisoblanadi. Uning vorisi, inisi Muhammad Rahimxon I X.x.ni birlaştirişni nihoyasiga yetkazgan. 1811 y.da bir qança yurişlardan keyin qoraqalpoqlarni ham X.x. tarkibiga qöşib olgan. U ötkazgan siyosiy, ma'muriy, iqtisodiy islohotlar natijasida boşqaruv tizimi takomillaşib, soliqlar tartibga tuşgan.
Olloqulixon (1825—42), Rahimqulixon (1842—45) va Muhammad Aminxon (1846—55) davrlarida Xiva qöşinlarining Xurosonga yurişlari kuçaydi, Marv ş. uçun Buxoro amirligi bilan teztez uruşlar bölib turgan. Xiva xonlari bu davrda Sirdaryoning Orol dengiziga quyiladigan joyidan Turkmaniston hududidagi Kuşkagaça bölgan yerlarni boşqargan. 1855 y.da Saraxsni qamal qiliş paytida Muhammad Aminxonning halok bölişi mamlakatda parokandalikka sabab bölgan. Abdullaxon (1855— 56), Qutluğmurodxonlar (1856) 6 oydan köp hukmronlik qilmaslaridan öddirilgan. 1856 y.da taxtni Sayd Muhammadxon (1856—64) egallagan.
X.x.da sönggi mustaqil hukmdor Feruz taxallusi bilan ijod qilgan Muhammad Rahimxon II (1864—1910) bölgan. Uning davrida xonlikning siyosiy, iqtisodiy, madaniy jihatdan ösişi közga taşlanadi. Lekin, 1873 y. Rossiya X.x.ni bosib olgan, Muhammad Rahimxon II va K.P.Kaufman imzolagan Gandimiyon şartnomasiga köra, X.x. Rossiyaga qaram davlatga aylanib qolgan. Asfandiyorxon (1910— 18) Rossiyadagi özgarişlar sabab X.x.da zulmni kuçaytirgan. Şu bilan birga Rossiya hukumati talabi bilan 1910—13 y.larda vazir Islomxöja boşçiligida islohotlar ötkazişga harakat qilgan. 1914—16 y.larda soliqlarning köpayişi, iqtisodiy ahvolning oğirlaşişi sababli xalqning norozilik harakati kuçaydi.
1917 y. Rossiyadagi fev. inqilobi ta'sirida Yoş xivaliklar va b. siyosiy kuçlarning talabi bilan Asfandiyorxon majlis çaqiriş va nozirlar kengaşini tuziş töğrisidagi manifestga imzo çekkan. 1917 y. oxirlarida X.x.dagi sovetlarga moyil kuçlarning olib çiqib ketilişi majlisning tugatilişiga asos bölgan. 1918 y. yanv.da sönggi rus askarlarining X.x.dan çiqib ketişi Junaidxon Xiva ş.ni egallaşiga imkon bergan. Asfandiyorxon Junaidxon qölida qöğirçoq hukmdorga aylanib qolgan. Siyosiy öyinlar sababli 1918 y. okt. oyida Junaidxon tomonidan Asfandiyorxon öldirilgan va sönggi xon Sayd Abdullaxon (1918 y. okt. — 1920 y. 2 fev.) taxtga çiqarilgan. Bu davrda X.x. mustaqil davlat sifatida faoliyat yurgizgan. Yoş xivaliklar qizil armiyaning yordami bilan 1920 y. 2 fev.da Sayd Abdullaxonni taxtdan tuşirişgan va X.x. tugatildi deb e'lon qilişgan.
16—19-a.lar davomida X.x. hududlari doimo özgarib turgan. Dastlab xonlik hududi Xorazm vohasidagina joylaşgan bölsa, keyinçalik uning çegarasi jan.da Eron va Marvgaça, şim.da Ural daryosigaça bölgan yerlarga çözilgan, şarkda Buxoro amirligi, ğarbda esa Kaspiy dengizi kirğokdarigaça yetgan. Ruslar bosqinidan keyin Amudaryoning çap qirğoğida 62237,2 km2 yer maydoniga ega kiçik vassal davlatga aylanib qolgan. Aholisining soni ham doimo özgarib turgan. Örtaça 1 mln. kişi atrofida aholi yaşagan. Uning köpçiligini özbeklar, turkmanlar, qoraqalpoqlar, kam sonli forslar, arablar, ruslar va b. taşkil qilgan.
X.x. boşqaruv tizimi, asosan, Buxoro va Qöqon xonliklaridek bölib, farqi, 19-a. boşlaridan xon huzurida Kengaş (Devon) bölgan. Eng yuqori amaldorlardan taşkil topgan kengaş vakolati çeklangan. Asosiy qarorlar xon tomonidan qabul qilingan bölsada, amaldorlarning xonlik boşqaruvidagi mavqei baland edi. Mansab va unvonlar harbiyma'muriy, harbiy va diniy toifalarga bölingan. Inoq, otaliq, biy, amir ulumaro, mehtar, quşbegi, beklarbegi, devonbegi va b. unvon va mansablar xonlik iqtisodiy, siyosiy, moliyaviy, harbiy hayotida muhim örin tutgan. Xonlik sud işlari, asosan, diniy ulamolar qölida bölib, ularning mamlakat hayotida ta'siri kuçli bölgan.
Xonlikda davlat tili özbek tili bölib, Buxoro va Qöqondan farqli ölaroq barça farmonlar, davlat hujjatlari faqat özbek tilida yozilgan. 16 — 18-a.larda X.x.ning ma'muriy jihatdan bölinişi viloyat deb atalgan bölsa, 18-a.dan beklik deb atala boşlagan. Dastlab xonlikda 16 ta viloyat, 2 ta noiblik bölgan bölsa, keyinçalik viloyatlar soni 22 taga yetgan. Ularni xon tomonidan tayinlangan hokim va noiblar boşqargan. Xiva ş. esa xon va boş vazir tomonidan boşqarilgan.
Ijtimoiy hayotda xon va uning amaldorlari va diniy ulamolarning mavqei yuqori bölib, iqtisodiy hayotning asosini taşkil qiluvçi yer ham, asosan, ular qölida bölgan. Kam yerli va yersiz dehqonlar ulardan ijaraga yer olib işlaganlar va ularning ahvoli juda oğir bölgan. Sun'iy suğorişga asoslangan dehqonçilik mamyaakat iqtisodida muhim örin tutgani uçun Amudaryodan çiqarilgan kanallarni qaziş davlat ahamiyatiga molik iş hisoblangan. Şuningdek, çorvaçilik, hunarmandçilik, savdosotiq ham iqgisodiy hayotda muhim örin tutgan.
Xonlik harbiy qöşini va qurol aslahasini yaxşilaş juda past darajada bölgan. Qöşinni köproq yarim köçmançi turkmanlar taşkil etgan. Oldingi davrlardagi harbiy sohadagi ijobiy tajribalar rivojlantirilmay taşlab qöyilgan.
X.x. Buxoro, Qöqon, Eron va Rossiya kabi qöşni davlatlar bilan savdosotiq işlari olib borgan. Soliqdar barça musulmon davlatlaridagidek xiroj, zakot, boj va juzyadan iborat bölgan. Şu bilan majburiy mehnatning ba'zi turlari amalga oşirilgan.
Boşlanğiç maktabda öqiş, yozişni örgangan bolalar madrasalarda öqitilgan. 19-a.da X.x.da 1500 ga yaqin boşlanğiç maktab va 103 Madrasa mavjud bölgan. Xiva ş.ning özida 22 ta Madrasa bölgan. 19-a.da X.x.da adabiyot, tarixnavislik, xattotlik, musiqa san'ati, me'morlik va madaniyatning boşqa sohalarida muayyan yutuqlar qölga kiritilgan.
Munis, Ogahiy, Feruz, Komil Xorazmiy, Kamron, Bayoniy, Xisraviy, Murodiy, Rojiy, Mutrib Xonaxarobiy, Laffasiylar asarlari özbek adabiyoti rivojida öziga xos öringa ega. Tanbur çiziği notasini yaratgan Komil Xorazmiy «Maqomi Feruz Şohiy» asari va «Panjgoh» maqomi bilan özbek millati san'atiga katta hissa qöşgan. Abulğoziyxon «Şajarayi turk», «Şajarayi tarokima» asarlari bilan Xorazm tarixnavislik maktabini boşlab bergan bölsa, Munis va Ogahiylar tarixnavislik va tarjimonlik maktabini yaratib, «Firdavs uliqbol», «Zubdat uttavorix», «Ğiyos uddavlat», «Jome ulvoqeoti sultoniy», «Şohid ul iqbol» asarlari bilan tarix sohasini rivojlantirdilar. Bayoniyning «Şajarayi Xorazmşohiy», «Xorazm tarixi» asarlari Özbekiston tarixini örganişda asosiy manbalar hisoblanadi.
Hoz. Xiva ş.da saqlanib qolgan qad. me'morlik inşootlari, asosan, xonliklar davrida qurilgan. Bularga Anuşaxon hammomi, Şerğozixon madrasasi, Muhammad Aminxon madrasasi, Köhna Ark, Toşxovli, Karvonsaroy, Islomxöja minorasi, Qal'a devori, Nurillaboy saroyi va b. kiradi.
Ad.: Abulğoziy, Şajarayi turk, T., 1992; Ogahiy, Asarlar, 56j., T., 1978— 80; Bayoniy, Şajarai Xorazmşohiy, T., 1994; Xiva ming gumbaz şahri, T., 1997.
Ne'mat Polvonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХИВА ХОНЛИГИ - ўзбек давлатчилиги тарихи боскичларидаги учта хонликдан бири (1512—1920 й.). Пойтахти — Вазир, Кўҳна Урганч, 16-а.нинг 70-й. ларидан — Хива ш.
Темурийлар тасарруфида бўлган Хоразм ҳудудини Шайбонийхон 1505 й.да босиб олган. Шайбонийхон вафоти (1510) дан кейин Хоразм Эрон сафавийлари қўл остига ўтди. Уларга қарши халқ қўзғолони бўлиб, унга Вазир қалъаси қозиси Умар ва Бақирғон қишлоғидан мулла Сайд Ҳисомиддин бошчилик қилди. Икки йил давом этган курашлар натижасида эронийлар мамлакатдан қувиб чиқарилган ва хоразмликлар таклифи билан 1511 й. Вазир ш.ни эгаллаган шайбонийлардан Элбарсхон Хоразм ҳукмдори деб тан олинган.
Элбарсхон (1511 —16) билан бирга Дашти Қипчоқдан Хоразмга келган халкдар ўтроклашганлар. Унинг даврида хоразмликлар Туркманистоннинг жан. қисми, Эрон шим.даги Сарахс, Орол ва Манғишлоқни эгаллашган. Янги ерларни Элбарсхон ўғиллари ва укаси, қариндошларига бўлиб бериши натижасида майда ҳокимликлар пайдо бўлган. Элбарсхон вафотидан кейин узлуксиз ўзаро низолар сабабли хонлар тезтез алмашиб турган. 16-а.да Х.х.ни Султон Ҳожихон (1516), Ҳусайнқулихон (1516), Сўфиёнхон (1516—22), Бужақахон (152226), Аванешхон (152638), Алихон (153847), Акатойхон (154756), Юнусхон (155657), Дўстхон (1557—58), Ҳожи Муҳаммадхон (1559—1602) лар бошқарганлар. Бу даврда халқ, Элбарсхон авлодлари ўртасидаги ўзаро қирғинларидан ташқари Бухоро ва Х.х. ўртасида урушлар азобини ҳам тортишга мажбур бўлган. Бухороликлар Убайдуллахон ва Абдуллахон II ҳукмронлик даврларида (153738; 1593; 159598) Хоразмга ҳужумлар қилиб, қисқа вақт Х.х.ни Бухорога бўйсундирганлар. Бу урушлар ва 16-а.нинг 70-й.ларида Амударё ўзанининг ўзгариб, Каспий денгизига оқмай қўйганлиги ҳам Хоразм иқтисодиётига салбий таъсир кўрсатган.
17-а. бошларига келиб, Хоразм тахти учун бўлган сулолавий курашлардан сўнг, тахтга ўтирган Араб Муҳаммадхон даврида Х.х.да давлат парокандалиги ўзининг юқори чўққисига етган. Рус казаклари, қозоқлар ва қалмиқларнинг талончилик юришлари, Араб Муҳаммадхоннинг ўғиллари Ҳабаш ва Элбарсларнинг оталарига қарши чиқишлари парокандаликни авж олдирган. Бу курашда уларнинг қўли баланд келиб, оталарини қатл эттиришга эришадилар. Падаркуш Элбарс ва Ҳабаш султонлар (1621—23) акалари Асфандиёр (Исфандиёр, 1623—43) томонидан тахтдан туширилиб, қатл қилинган. Эрон шоҳи Аббос I ҳомийлигида тахтга чиққан Асфандиёрхон даврида мамлакат сиёсий ҳаётидаги кескинлик сақланиб қолди. Орол бўйидаги ўзбек қўнғиротлари Асфандиёрга бўйсунмай қўйишган. Мамлакатда тарқоқлик ва зулм кучайган. Бундан фойдаланган йирик мулкдорлар Абулғозий Баҳодирхонпп 1643 й.да хон қилиб кўтаришган. Абулғозий Баҳодирхон акаси вафотидан кейин 1644 й.да Х.х. тахтига ўтирган. У марказий ҳокимиятни мустаҳкамлаб, Бухоро хонлигининг Чоржўй, Варданза, Қоракўл, Кармана атрофларига бир неча марта ҳарбий юришлар қилди.
Абулғозий Баҳодирхон 1662 й.да Бухоро хони Абдулазизхон билан сулҳ тузиб, 1663 й.да ҳокимиятни ўғли Анушахонта топширган. Шунга қарамай Хива қўшинлари Бухоро, Самарқанд, Қаршига талончилик юришларини давом эттирган. 1685 й. Хива қўшинлари Ғиждувон яқинида мағлубиятга учрагач, Бухоронинг Х.х.га таъсири кучайган. Бухоро хони Субҳонқулихон Анушага қарши фитна уюштириб, унинг ўғли Аранг Мухаммадхонта тахтни эгаллашга ёрдам берди. Лекин унинг ҳукмронлиги жуда қисқа бўлган. 17-а.нинг охири — 18-а. бошларида Х.х.да Худойдодхон (1687—88), Ўзбекхон—Арнакхон (1688—90), Жўжи Султон (169497), Валихон (169799), Шоҳниёзхон (1699—90), Шоҳбахтхон (170203), Сайид Алихон (170305), Мусахон (1705—06), Ёдгорхон (1706— 13) каби ўнлаб хонлар алмашган. Бу мамлакат ахволини янада оғирлаштирган. Худди шу даврга келиб Россиянинг Шарққа бўлган қизиқиши ортган ва Петр I 1714—17 й.ларда Александр БековичЧеркасский (қ. Бекович-Черкасский ҳарбий юриши) бошчилигида Хх.га ҳарбий экспедиция жўнатган. Хива хони Шерғозихон (1714—28) Қайрағоч дарасидаги очиқ тўқнашувда катта талафотга учрагач, ҳарбий ҳийла ишлатиб, рус қўшинларини 5 та шаҳарга бўлиб юборган ва уларни алохддаалоҳида қирғин қилган. Бу пайтда ички низолар, зулм авж олган, Орол бўйи аҳолиси Хивага бўйсунмай қўйган эди. 1728 й. Хивадаги Шерғозихон мадрасаси қурилишида қуллар қўзғолон кўтариб, хон ва унинг мулозимларини қатл қилишган. Шу воқеадан кейин Х.х.да сиёсий ўйин яна авж олган. Х.х.даги ўзаро урушларда Элбарсхон (1728—39) ҳокимиятни қўлга киритгач, ички низоларни бостириб, қўшни ҳудудларга босқинчилик юришларини амалга оширган. 1740 й. Эрон шоҳи Нодиршоҳ Х.х.га бостириб кириб, уни ўзига бўйсундирган. 1741 й. хоразмликларнинг қўзғолони эронийлар томонидан бостирилган. 18-а. ўрталаридаги хонлар гоҳ Эрон шоҳдарининг хоҳиши, гоҳ Бухоро ҳукмдорларининг таъсири, гоҳ маҳаллий аҳоли қўнғирот уруғининг ёрдами билан тезтез алмашиниб турган. Бу даврда Тоҳирхон (1739—40), Абулхайрхон (7—8 кун), Нуралихон (1740—42), Абулғозийхон II (1742— 46), Ғойибхон (174656), Қорабойхон (175657), Темурғозийхон (1757—64) ва бошқалар Х.х.да расман ҳукмронлик қилишган. 18-а.нинг 60-й.ларидан бадавлат шаҳарликлар ва руҳонийларнинг қўллабқувватлашига эришган қўнғирот уруғлари Х.х.да ҳокимиятни қўлга ола бошлаган. Иноқ Муҳаммад Амин (1770—90) 1770 й.да туркманларнинг қаршилигини синдириб, 1782 й.да Бухоро амирлиги ҳужумини қайтариб, Х.х.да қўнғиротларнинг амалдаги ҳокимиятини мустаҳкамлаган. Аваз Муҳаммад Иноқ даврида Х.х.да марказий ҳокимият мустаҳкамланиб, иқтисодий аҳвол бирмунча яхшиланган. Бу билан 19-а. бошларида қўнғиротлар сулоласи ҳокимиятни расман эгаллашига замин тайёрлаган. Муҳаммад Амин Иноқ ва Аваз Муҳаммад Иноқлар чингизий султонлар номидан ҳокимиятни бошқарган бўлсалар, уларнинг вориси Элтпузар (1804—06) 1804 й.да
Абулғозийхон V Ёдгорхон ўғли (1802— 04)ни тахтдан тушириб, ўзини хон деб эълон қилган. Шунинг учун ҳам Элтузархон Х.х. тахтига ўтирган қўнғиротлар сулоласининг 1хони ҳисобланади. Унинг вориси, иниси Муҳаммад Раҳимхон I Х.х.ни бирлаштиришни ниҳоясига етказган. 1811 й.да бир қанча юришлардан кейин қорақалпоқларни ҳам Х.х. таркибига қўшиб олган. У ўтказган сиёсий, маъмурий, иқтисодий ислоҳотлар натижасида бошқарув тизими такомиллашиб, солиқлар тартибга тушган.
Оллоқулихон (1825—42), Раҳимқулихон (1842—45) ва Муҳаммад Аминхон (1846—55) даврларида Хива қўшинларининг Хуросонга юришлари кучайди, Марв ш. учун Бухоро амирлиги билан тезтез урушлар бўлиб турган. Хива хонлари бу даврда Сирдарёнинг Орол денгизига қуйиладиган жойидан Туркманистон ҳудудидаги Кушкагача бўлган ерларни бошқарган. 1855 й.да Сарахсни қамал қилиш пайтида Муҳаммад Аминхоннинг ҳалок бўлиши мамлакатда парокандаликка сабаб бўлган. Абдуллахон (1855— 56), Қутлуғмуродхонлар (1856) 6 ойдан кўп ҳукмронлик қилмасларидан ўддирилган. 1856 й.да тахтни Сайд Муҳаммадхон (1856—64) эгаллаган.
Х.х.да сўнгги мустақил ҳукмдор Феруз тахаллуси билан ижод қилган Муҳаммад Раҳимхон II (1864—1910) бўлган. Унинг даврида хонликнинг сиёсий, иқтисодий, маданий жиҳатдан ўсиши кўзга ташланади. Лекин, 1873 й. Россия Х.х.ни босиб олган, Муҳаммад Раҳимхон II ва К.П.Кауфман имзолаган Гандимиён шартномасига кўра, Х.х. Россияга қарам давлатга айланиб қолган. Асфандиёрхон (1910— 18) Россиядаги ўзгаришлар сабаб Х.х.да зулмни кучайтирган. Шу билан бирга Россия ҳукумати талаби билан 1910—13 й.ларда вазир Исломхўжа бошчилигида ислоҳотлар ўтказишга ҳаракат қилган. 1914—16 й.ларда солиқларнинг кўпайиши, иқтисодий аҳволнинг оғирлашиши сабабли халқнинг норозилик ҳаракати кучайди.
1917 й. Россиядаги фев. инқилоби таъсирида Ёш хиваликлар ва б. сиёсий кучларнинг талаби билан Асфандиёрхон мажлис чақириш ва нозирлар кенгашини тузиш тўғрисидаги манифестга имзо чеккан. 1917 й. охирларида Х.х.даги советларга мойил кучларнинг олиб чиқиб кетилиши мажлиснинг тугатилишига асос бўлган. 1918 й. янв.да сўнгги рус аскарларининг Х.х.дан чиқиб кетиши Жунаидхон Хива ш.ни эгаллашига имкон берган. Асфандиёрхон Жунаидхон қўлида қўғирчоқ ҳукмдорга айланиб қолган. Сиёсий ўйинлар сабабли 1918 й. окт. ойида Жунаидхон томонидан Асфандиёрхон ўлдирилган ва сўнгги хон Сайд Абдуллахон (1918 й. окт. — 1920 й. 2 фев.) тахтга чиқарилган. Бу даврда Х.х. мустақил давлат сифатида фаолият юргизган. Ёш хиваликлар қизил армиянинг ёрдами билан 1920 й. 2 фев.да Сайд Абдуллахонни тахтдан туширишган ва Х.х. тугатилди деб эълон қилишган.
16—19-а.лар давомида Х.х. ҳудудлари доимо ўзгариб турган. Дастлаб хонлик ҳудуди Хоразм воҳасидагина жойлашган бўлса, кейинчалик унинг чегараси жан.да Эрон ва Марвгача, шим.да Урал дарёсигача бўлган ерларга чўзилган, шаркда Бухоро амирлиги, ғарбда эса Каспий денгизи кирғокдаригача етган. Руслар босқинидан кейин Амударёнинг чап қирғоғида 62237,2 км2 ер майдонига эга кичик вассал давлатга айланиб қолган. Аҳолисининг сони ҳам доимо ўзгариб турган. Ўртача 1 млн. киши атрофида аҳоли яшаган. Унинг кўпчилигини ўзбеклар, туркманлар, қорақалпоқлар, кам сонли форслар, араблар, руслар ва б. ташкил қилган.
Х.х. бошқарув тизими, асосан, Бухоро ва Қўқон хонликларидек бўлиб, фарқи, 19-а. бошларидан хон ҳузурида Кенгаш (Девон) бўлган. Энг юқори амалдорлардан ташкил топган кенгаш ваколати чекланган. Асосий қарорлар хон томонидан қабул қилинган бўлсада, амалдорларнинг хонлик бошқарувидаги мавқеи баланд эди. Мансаб ва унвонлар ҳарбиймаъмурий, ҳарбий ва диний тоифаларга бўлинган. Иноқ, оталиқ, бий, амир улумаро, меҳтар, қушбеги, бекларбеги, девонбеги ва б. унвон ва мансаблар хонлик иқтисодий, сиёсий, молиявий, ҳарбий ҳаётида муҳим ўрин тутган. Хонлик суд ишлари, асосан, диний уламолар қўлида бўлиб, уларнинг мамлакат ҳаётида таъсири кучли бўлган.
Хонликда давлат тили ўзбек тили бўлиб, Бухоро ва Қўқондан фарқли ўлароқ барча фармонлар, давлат ҳужжатлари фақат ўзбек тилида ёзилган. 16 — 18-а.ларда Х.х.нинг маъмурий жиҳатдан бўлиниши вилоят деб аталган бўлса, 18-а.дан беклик деб атала бошлаган. Дастлаб хонликда 16 та вилоят, 2 та ноиблик бўлган бўлса, кейинчалик вилоятлар сони 22 тага етган. Уларни хон томонидан тайинланган ҳоким ва ноиблар бошқарган. Хива ш. эса хон ва бош вазир томонидан бошқарилган.
Ижтимоий ҳаётда хон ва унинг амалдорлари ва диний уламоларнинг мавқеи юқори бўлиб, иқтисодий ҳаётнинг асосини ташкил қилувчи ер ҳам, асосан, улар қўлида бўлган. Кам ерли ва ерсиз деҳқонлар улардан ижарага ер олиб ишлаганлар ва уларнинг аҳволи жуда оғир бўлган. Сунъий суғоришга асосланган деҳқончилик мамяакат иқтисодида муҳим ўрин тутгани учун Амударёдан чиқарилган каналларни қазиш давлат аҳамиятига молик иш ҳисобланган. Шунингдек, чорвачилик, ҳунармандчилик, савдосотиқ ҳам иқгисодий ҳаётда муҳим ўрин тутган.
Хонлик ҳарбий қўшини ва қурол аслаҳасини яхшилаш жуда паст даражада бўлган. Қўшинни кўпроқ ярим кўчманчи туркманлар ташкил этган. Олдинги даврлардаги ҳарбий соҳадаги ижобий тажрибалар ривожлантирилмай ташлаб қўйилган.
Х.х. Бухоро, Қўқон, Эрон ва Россия каби қўшни давлатлар билан савдосотиқ ишлари олиб борган. Солиқдар барча мусулмон давлатларидагидек хирож, закот, бож ва жузъядан иборат бўлган. Шу билан мажбурий меҳнатнинг баъзи турлари амалга оширилган.
Бошланғич мактабда ўқиш, ёзишни ўрганган болалар мадрасаларда ўқитилган. 19-а.да Х.х.да 1500 га яқин бошланғич мактаб ва 103 Мадраса мавжуд бўлган. Хива ш.нинг ўзида 22 та Мадраса бўлган. 19-а.да Х.х.да адабиёт, тарихнавислик, хаттотлик, мусиқа санъати, меъморлик ва маданиятнинг бошқа соҳаларида муайян ютуқлар қўлга киритилган.
Мунис, Огаҳий, Феруз, Комил Хоразмий, Камрон, Баёний, Хисравий, Муродий, Рожий, Мутриб Хонахаробий, Лаффасийлар асарлари ўзбек адабиёти ривожида ўзига хос ўринга эга. Танбур чизиғи нотасини яратган Комил Хоразмий «Мақоми Феруз Шоҳий» асари ва «Панжгоҳ» мақоми билан ўзбек миллати санъатига катта ҳисса қўшган. Абулғозийхон «Шажарайи турк», «Шажарайи тарокима» асарлари билан Хоразм тарихнавислик мактабини бошлаб берган бўлса, Мунис ва Огаҳийлар тарихнавислик ва таржимонлик мактабини яратиб, «Фирдавс улиқбол», «Зубдат уттаворих», «Ғиёс уддавлат», «Жоме улвоқеоти султоний», «Шоҳид ул иқбол» асарлари билан тарих соҳасини ривожлантирдилар. Баёнийнинг «Шажарайи Хоразмшоҳий», «Хоразм тарихи» асарлари Ўзбекистон тарихини ўрганишда асосий манбалар ҳисобланади.
Ҳоз. Хива ш.да сақланиб қолган қад. меъморлик иншоотлари, асосан, хонликлар даврида қурилган. Буларга Анушахон ҳаммоми, Шерғозихон мадрасаси, Муҳаммад Аминхон мадрасаси, Кўҳна Арк, Тошховли, Карвонсарой, Исломхўжа минораси, Қалъа девори, Нуриллабой саройи ва б. киради.
Ад.: Абулғозий, Шажарайи турк, Т., 1992; Огаҳий, Асарлар, 56ж., Т., 1978— 80; Баёний, Шажараи Хоразмшоҳий, Т., 1994; Хива минг гумбаз шаҳри, Т., 1997.
Неъмат Полвонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.