Xivçinlilar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 115–116-b. — ziyouz.com
Xivçinlilar (Mastigophora) sarkomastigoforalar tipiga mansub bir hujayrali hayvonlar sinfi (boşqa sistemaga köra kenja tip). 2 kenja sinf — ösimliksimon X. va hayvonsimon X.ga ajratiladi. Ösimliksimon X.ni botaniklar ösimliklar dunyosiga kiritişadi. X.ga 13turkumga birlaştiriladigan 7000 dan ortik, tur kiradi. Tanasi duksimon, tuxumsimon, silindrsimon, şarsimon va b. şaklda. Uz. 2—3 mkm dan (leyşmaniya) 1 mm gaça (ayrim opalinalar). Xivçinlari 1 tadan bir neça mingtagaça, uz. bir neça 10 mkm. Ayrim X. xivçini asosida kinetoplast (kelib çiqişi bilan mitoxondriyalarga yaqin bölgan DNK saqlovçi organoid) böladi (kinetoplastidlar). Köpçilik dengiz va barça parazit X.ning qisqaruvçi vakuoli bölmaydi. Hujayra yadrosi, odatda, bitta; 2 yadroli (lyambliya) va kup yadroli (opalinalar) X. ham bor. Odatda, böyiga 2 ga böliniş orqali jinssiz köpayadi. Bu jarayon oxirigaça bormaganida (bölinadigan individlar ajralib ketmaydi) koloniya hosil böladi. Köpçilik X.da jinsiy köpayiş gametalar kopulyatsiyasi orqali boradi. Tuban X.da jinsiy köpayiş izogamiya (bir xil tipdagi jinsiy hujayralarning qöşilişi), boşqalarda geterogamiya (har xil tipdagi hujayralarning qöşilişi) dan iborat. Erkin yaşovçi X. (5100 ga yaqin) çuçuk suv va dengizlarda, qisman tuproqsa uçraydi. Tabiatda moddalar aylaniş jarayonida katta ahamiyatga ega (ayniqsa, plankton X.). Köpçilik X. suvlar ifloslanişining biologik indikatorlari hisoblanadi. Bir qança X. odam va hayvonlarda parazitlik qilib, oğir kasalliklar (tripanosoma, leyşmaniya va b.)ga sabab böladi. Ayrim X. termitlar içagida simbioz yaşab, qiyin hazm böladigan oziq moddalarning hazm bölişiga yordam beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХИВЧИНЛИЛАР (Mastigophora) саркомастигофоралар типига мансуб бир ҳужайрали ҳайвонлар синфи (бошқа системага кўра кенжа тип). 2 кенжа синф — ўсимликсимон X. ва ҳайвонсимон Х.га ажратилади. Ўсимликсимон Х.ни ботаниклар ўсимликлар дунёсига киритишади. Х.га 13туркумга бирлаштириладиган 7000 дан ортик, тур киради. Танаси дуксимон, тухумсимон, цилиндрсимон, шарсимон ва б. шаклда. Уз. 2—3 мкм дан (лейшмания) 1 мм гача (айрим опалиналар). Хивчинлари 1 тадан бир неча мингтагача, уз. бир неча 10 мкм. Айрим X. хивчини асосида кинетопласт (келиб чиқиши билан митохондрияларга яқин бўлган ДНК сақловчи органоид) бўлади (кинетопластидлар). Кўпчилик денгиз ва барча паразит Х.нинг қисқарувчи вакуоли бўлмайди. Ҳужайра ядроси, одатда, битта; 2 ядроли (лямблия) ва куп ядроли (опалиналар) X. ҳам бор. Одатда, бўйига 2 га бўлиниш орқали жинссиз кўпаяди. Бу жараён охиригача бормаганида (бўлинадиган индивидлар ажралиб кетмайди) колония ҳосил бўлади. Кўпчилик Х.да жинсий кўпайиш гаметалар копуляцияси орқали боради. Тубан Х.да жинсий кўпайиш изогамия (бир хил типдаги жинсий ҳужайраларнинг қўшилиши), бошқаларда гетерогамия (ҳар хил типдаги ҳужайраларнинг қўшилиши) дан иборат. Эркин яшовчи X. (5100 га яқин) чучук сув ва денгизларда, қисман тупроқца учрайди. Табиатда моддалар айланиш жараёнида катта аҳамиятга эга (айниқса, планктон X.). Кўпчилик X. сувлар ифлосланишининг биологик индикаторлари ҳисобланади. Бир қанча X. одам ва ҳайвонларда паразитлик қилиб, оғир касалликлар (трипаносома, лейшмания ва б.)га сабаб бўлади. Айрим X. термитлар ичагида симбиоз яшаб, қийин ҳазм бўладиган озиқ моддаларнинг ҳазм бўлишига ёрдам беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.