Xlodvig I

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 150–151-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Xlodvig I (Chlodvig) (465 yoki 466-511) — sali franklari qiroli (481 y.dan), keyinçalik Frank davlati qiroli. Merovinglar sulolasidan. 486 y. Gallşting kiçik bir kismini boşqargan. Rimning sobiq noibi Siagriy qöşinlari ustidan ğolib kelib, öz yerini Luaragaça kengaytirib olgan va Frank davlatini barpo etgan. Alemannlar yerining katta kismini egallagan (496 y.). X.I. Galliyadan vestgotlarnç quvib çiqargan va Reyn daryosining örta oqimi böyidagi franklarni öziga böysundirgan. 496 y. xristianlikni qabul qilgan. Parijni özining qarorgohiga aylantirgan. X.I qirollik hokimiyatini mustahkamlab, uni merosiy hokimiyatga aylantirgan. Uning davrida Sali haqiqati (franklarning huquqiy normalari töplami) yaratilgan. XLOR (yun. chloros — oç yaşil, sarğişyaşil, lot. Chlorum), C1— Mendeleyev davriy sistemasining VII guruhiga mansub kimyoviy element, galogenlarga kiradi. Tartib rakami 17, at. m. 35,453. Normal şaroitda 2 atomli gaz (C12). X.ni ilk bor 1774 y.da şved kimyogari K. Şeyeli xlorid kislotani marganets (R/) oksid ta'sirida oksidlab hosil qilgan. J. GeyLyussak, fransuz kimyogari L. Tenar, ingliz kimyogari va fizigi G. Devi 1810 y.da X.ning element ekanligini isbot qilişdi.

X. Yer pöstining massa jihatidan 1,710^2% ini taşkil etadi, dengiz va okean suvlarida 2% gaça X. mavjud. Faol element bölgağgi sababli erkin holda vulqon gazlaridagina uçraydi. Asosiy minerallari: ga lit NaCl, silvin KC1, silvinit KClNaCl, bişofit MgCl26H2O va b. X.2ta barqaror izotoplar 35C1(75,53%) va 37C1(24,47%) aralaşmasidan iborat. Sun'iy radioaktiv izatoplaridan 34C1(T|/2=32,4 min), 36C1 (T1/2=3,08105 y.), 38C1(T|/2=37,29 min) kimyoviy va biokimyoviy jarayonlarni örganişda foydalaniladi.

X. — ötkir hidli, sarğişyaşil tusli gaz. Havoga nisbatan 2,5 marta oğir. Suyuklaniş trasi — YUG, kaynaş trasi 34,G, ziçligi 3,214 kg/m3. Suvda yaxşi eriydi. Tra kötarilişi bilan X.ning suvda eruvçanligi pasayadi (100° li suvda X. amalda erimaydi). X. öz birikmalarida — 1, +1, +3, +4, +5 va +7 valentli. U kimyoviy jihatdan juda faol bölgani uçun köpçilik elementlar bilan bevosita birikadi, uglevodlardagi vodorod örniga almaşinadi. Tuyinmagan birikmalar SO, C2H4 va b. X.ni biriktirib olişi mumkin. Kislorod, azot, uglerod va inert gazlar X. bilan bevosita reaksiyaga kirişmaydi. Namgarçilik bulmagan muhitlarda X. temir bilan birikmaganligi bois un pölat ballonlarda taşiş mumkin. l. vodorod bilan şiddatli reaksiyaga kirişib vodorod xlorid HC1 hosil qiladi. Suvda gidrolizlanişi natijasida kuçsiz gipoxlorid kislota HC1O va kuçli xlorid kislota NO hosil böladi. X.ning C12O, C1O2, C12O6, C1207kabi kislorodli birikmalari va C12O8 tarkibli peroksidi ma'lum. X. işqorlarning eritmalari bilan reaksiyaga kirişib xona trasida gipoxloritlar, qizdirilganda esa xloratlar hosil qiladi. X. boşqa galogenlar bilan reaksiyaga kirişib C1Ğ,C1Ğ3,VgS1, IC1, 1C13 kabi birikmalar beradi. Sanoatda X. NaCl ning suvdagi eritmasini pölat katod va diafragmadan foydalanib (diafragma usuli), ion almaştiruvçi membranalar yoki simob katod qUllab (simob usuli) elektrolizlab olinadi. X. dezinfeksiyalovçi vosita sifatida, içimlik suvini tozalaş va zararsizlantirişda qullanadi.

Metil xlorid, xloroform, tetraxlormetan, freonlar va tarkibida X. tutgan turli polimerlar olişda X.dan keng foydalaniladi.

X. zaharli. X. işlatiladigan korxonalarning havosida uning konsentratsiyasi 1 mg/m3 dan ortiq bölmasligi kerak. X. ionlari ba'zi fermentlarning faolligini oşiradi. Natriy xlorid tirik organizm hayoti uçun nihoyatda zarur modda. Odam organizmining qariyb 0,25% ini X. taşkil etadi.

Ad.: Parp iyev N. A., Rahimov X. R., Muftaxov A. G., Anorganik kimyo, T., 2003; Kasimova S. S, Biogenniye elementi, T., 1990.

Rustam Ma'rupov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХЛОДВИГ I (Chlodvig) (465 ёки 466-511) — сали франклари қироли (481 й.дан), кейинчалик Франк давлати қироли. Меровинглар сулоласидан. 486 й. Галлштинг кичик бир кисмини бошқарган. Римнинг собиқ ноиби Сиагрий қўшинлари устидан ғолиб келиб, ўз ерини Луарагача кенгайтириб олган ва Франк давлатини барпо этган. Алеманнлар ерининг катта кисмини эгаллаган (496 й.). X.I. Галлиядан вестготларнч қувиб чиқарган ва Рейн дарёсининг ўрта оқими бўйидаги франкларни ўзига бўйсундирган. 496 й. христианликни қабул қилган. Парижни ўзининг қароргоҳига айлантирган. X.I қироллик ҳокимиятини мустаҳкамлаб, уни меросий ҳокимиятга айлантирган. Унинг даврида Сали ҳақиқати (франкларнинг ҳуқуқий нормалари тўплами) яратилган. ХЛОР (юн. chloros — оч яшил, сарғишяшил, лот. Chlorum), C1— Менделеев даврий системасининг VII гуруҳига мансуб кимёвий элемент, галогенларга киради. Тартиб раками 17, ат. м. 35,453. Нормал шароитда 2 атомли газ (С12). Х.ни илк бор 1774 й.да швед кимёгари К. Шеели хлорид кислотани марганец (Р/) оксид таъсирида оксидлаб ҳосил қилган. Ж. ГейЛюссак, француз кимёгари Л. Тенар, инглиз кимёгари ва физиги Г. Дэви 1810 й.да Х.нинг элемент эканлигини исбот қилишди.

X. Ер пўстининг масса жиҳатидан 1,710^2% ини ташкил этади, денгиз ва океан сувларида 2% гача X. мавжуд. Фаол элемент бўлгағги сабабли эркин ҳолда вулқон газларидагина учрайди. Асосий минераллари: га лит NaCl, сильвин КС1, сильвинит KClNaCl, бишофит MgCl26H2O ва б. Х.2та барқарор изотоплар 35С1(75,53%) ва 37С1(24,47%) аралашмасидан иборат. Сунъий радиоактив изатопларидан 34С1(Т|/2=32,4 мин), 36С1 (Т1/2=3,08105 й.), 38С1(Т|/2=37,29 мин) кимёвий ва биокимёвий жараёнларни ўрганишда фойдаланилади.

X. — ўткир ҳидли, сарғишяшил тусли газ. Ҳавога нисбатан 2,5 марта оғир. Суюкланиш траси — ЮГ, кайнаш траси 34,Г, зичлиги 3,214 кг/м3. Сувда яхши эрийди. Тра кўтарилиши билан Х.нинг сувда эрувчанлиги пасаяди (100° ли сувда X. амалда эримайди). X. ўз бирикмаларида — 1, +1, +3, +4, +5 ва +7 валентли. У кимёвий жиҳатдан жуда фаол бўлгани учун кўпчилик элементлар билан бевосита бирикади, углеводлардаги водород ўрнига алмашинади. Туйинмаган бирикмалар СО, С2Н4 ва б. Х.ни бириктириб олиши мумкин. Кислород, азот, углерод ва инерт газлар X. билан бевосита реакцияга киришмайди. Намгарчилик булмаган муҳитларда X. темир билан бирикмаганлиги боис ун пўлат баллонларда ташиш мумкин. л. водород билан шиддатли реакцияга киришиб водород хлорид НС1 ҳосил қилади. Сувда гидролизланиши натижасида кучсиз гипохлорид кислота НС1О ва кучли хлорид кислота НО ҳосил бўлади. Х.нинг С12О, С1О2, С12О6, С1207каби кислородли бирикмалари ва С12О8 таркибли пероксиди маълум. X. ишқорларнинг эритмалари билан реакцияга киришиб хона трасида гипохлоритлар, қиздирилганда эса хлоратлар ҳосил қилади. X. бошқа галогенлар билан реакцияга киришиб С1Ғ,С1Ғ3,ВгС1, IC1, 1С13 каби бирикмалар беради. Саноатда X. NaCl нинг сувдаги эритмасини пўлат катод ва диафрагмадан фойдаланиб (диафрагма усули), ион алмаштирувчи мембраналар ёки симоб катод қУллаб (симоб усули) электролизлаб олинади. X. дезинфекцияловчи восита сифатида, ичимлик сувини тозалаш ва зарарсизлантиришда қулланади.

Метил хлорид, хлороформ, тетрахлорметан, фреонлар ва таркибида X. тутган турли полимерлар олишда Х.дан кенг фойдаланилади.

X. заҳарли. X. ишлатиладиган корхоналарнинг ҳавосида унинг концентрацияси 1 мг/м3 дан ортиқ бўлмаслиги керак. X. ионлари баъзи ферментларнинг фаоллигини оширади. Натрий хлорид тирик организм ҳаёти учун ниҳоятда зарур модда. Одам организмининг қарийб 0,25% ини X. ташкил этади.

Ад.: Парп иев Н. А., Раҳимов X. Р., Муфтахов А. Г., Анорганик кимё, Т., 2003; Касымова С. С, Биогенные элементы, Т., 1990.

Рустам Маърупов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.