Xlorid kislota

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 152–153-b. — ziyouz.com

Xlorid kislota XLORID KISLOTA, HC1 bir asos li kuçli kislota; vodorod xloridning suvdagi eritmasi. Rangsiz tiniq suyuklik, vodorod xlorid hidi keladi; X.k.ning maksimal konsentratsiyasi 36% dan oşmaydi; bunday konsentratsiyadagi eritmaning ziçligi 1180 kg/m3, u havoda tutaydi.

16-a.ning oxirida X.k. oş tuzini temir kuporosi bilan qizdirib olingan. 17-a. örtalarida nemis kimyogari I. Glauber NaCl ga H2SO4 ta'sir ettirib X.k. olgan.

Sanoatda X.k. C12 va H2 ni biriktiriş yöli bilan olinadi. Organik birikmalarni xlorlaşda yonaki mahsulot sifatida köp mikdorda HC1 hosil böladi. 24% va undan ortiq HC1 bölsa, «konsentrlangan» kislota deyiladi.

X.k. kuçli kislota; u suvdagi eritmasida N+ va C1~ ionlarga töla dissotsilanadi. X. k. turli metall xloridlari va xlorli organik mahsulotlar olişda, metallar sirtiga işlov berişda, turli xil idişlarni, burğilaş trubalarini karbonatlar, oksidlar va b.dan tozalaşda, metallurgiyada» rudalarga işlov berişda, könçilik sanoatida terini oşlaşda, lab.da işlatiladi. X.k. şişa ballonlarda yoki içiga rezina qoplangan metall idişlarda saklanadi va taşiladi.

Gazsimon HC1 — zaharli, ötkir xidli rangsiz gaz; havoda tutaydi. Kaynaş trasi — 84,8°, ziçligi 1640 kg/m3. Suvda juda yaxşi eriydi. X.k. va organik birikmalarning xlorli hosilalarini i.ç.da qöllanadi. U kişiga uzok, vaqt ta'sir etganda nafas yöllarining yalliğlanişiga, tişning va me'daiçak faoliyatining buzilişiga sabab böladi. Konsentrlangan HC1 bilan işlaganda protivogaz, rezina qölqop, poyabzal va fartuk kiyiş, közoynak taqiş kerak. Me'da şirasida 0,3% gaça X.k. böladi, u ovqat hazm bölişiga va kasal qözğatuvçi bakteriyalarni öldirişga yordam beradi. Tibbiyotda me'da şirasida kislota yetişmaganda buyuriladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХЛОРИД КИСЛОТА, НС1 бир асос ли кучли кислота; водород хлориднинг сувдаги эритмаси. Рангсиз тиниқ суюклик, водород хлорид ҳиди келади; Х.к.нинг максимал концентрацияси 36% дан ошмайди; бундай концентрациядаги эритманинг зичлиги 1180 кг/м3, у ҳавода тутайди.

16-а.нинг охирида Х.к. ош тузини темир купороси билан қиздириб олинган. 17-а. ўрталарида немис кимёгари И. Глаубер NaCl га H2SO4 таъсир эттириб Х.к. олган.

Саноатда Х.к. С12 ва Н2 ни бириктириш йўли билан олинади. Органик бирикмаларни хлорлашда ёнаки маҳсулот сифатида кўп микдорда НС1 ҳосил бўлади. 24% ва ундан ортиқ НС1 бўлса, «концентрланган» кислота дейилади.

Х.к. кучли кислота; у сувдаги эритмасида Н+ ва С1~ ионларга тўла диссоциланади. X. к. турли металл хлоридлари ва хлорли органик маҳсулотлар олишда, металлар сиртига ишлов беришда, турли хил идишларни, бурғилаш трубаларини карбонатлар, оксидлар ва б.дан тозалашда, металлургияда» рудаларга ишлов беришда, кўнчилик саноатида терини ошлашда, лаб.да ишлатилади. Х.к. шиша баллонларда ёки ичига резина қопланган металл идишларда сакланади ва ташилади.

Газсимон НС1 — заҳарли, ўткир хидли рангсиз газ; ҳавода тутайди. Кайнаш траси — 84,8°, зичлиги 1640 кг/м3. Сувда жуда яхши эрийди. Х.к. ва органик бирикмаларнинг хлорли ҳосилаларини и.ч.да қўлланади. У кишига узок, вақт таъсир этганда нафас йўлларининг яллиғланишига, тишнинг ва меъдаичак фаолиятининг бузилишига сабаб бўлади. Концентрланган НС1 билан ишлаганда противогаз, резина қўлқоп, пойабзал ва фартук кийиш, кўзойнак тақиш керак. Меъда ширасида 0,3% гача Х.к. бўлади, у овқат ҳазм бўлишига ва касал қўзғатувчи бактерияларни ўлдиришга ёрдам беради. Тиббиётда меъда ширасида кислота етишмаганда буюрилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.