Xloridlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 153-b. — ziyouz.com
Xloridlar XLORIDLAR, tabiiy xloridlar — HC1 tuz kislotasining tuzlari, minerallar sinfi. Tarkibi, xususiyati va hosil böliş şaroitiga qarab X. 2 guruhga bölinadi. Birinçi guruhga (28 ta mineral) Na, K, NH4, Mg, Ca, Al, Mn va Ğe ning eriş xususiyatiga ega bölgan suvli va suvsiz X. kiradi. Asosiy minerallari: galit, silvin, bişofit, karnallit, taxgidrit, rinneit va b. bölib, tarkibida 20—70% C1 mavjud. Kub yoki trigonal singoniyada kristallanadi. Odatda, rangsiz; kattikligi 1—2, ziçligi 1,6—3,2 g/sm3. Gigroskopik, suvda, kisman spirtda eriydi, aççiq va şör mazali. Köllardagi çökindilarda, şör tuproqlarda, vulkanik va fumarol faoliyati mahsulida hosil böladi. Köpgina X.dan kimyo va oziq-ovqat sanoatida, q.x.da keng foydalaniladi. Ikkinçi guruhga (49 ta mineral) Si, Pb, Ag, Hg, As, Sb va Bi ning eriş xususiyatiga ega bölmagan X. kiradi. Asosiy minerallari: nantokit, atakamit, konnelit, laurionit, matlokit, mendipit, xlorarnirit va b. bölib, tarkibida 6— 35% C1 mavjud. Romb va tetragonal singoniyada kristallanadi. Rangsiz, kök, yaşil, sariq, qattiqligi 4, ziçligi 3,7—8,3 g/ sm3. Suvda erimaydi. Quruq iqlim şaroitida rudali konlarning oksidlaniş zonasida; rudali minerallar va sanoat şlaklariga şör suvlarning ta'siri bölganda, vulkan harakatlari jarayonida hosil böladi. Oksidlangan rudalar tarkibida Si, R, Ag oliş uçun xom aşyo hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХЛОРИДЛАР, табиий хлоридлар — НС1 туз кислотасининг тузлари, минераллар синфи. Таркиби, хусусияти ва ҳосил бўлиш шароитига қараб X. 2 гуруҳга бўлинади. Биринчи гуруҳга (28 та минерал) Na, К, NH4, Mg, Ca, Al, Mn ва Ғе нинг эриш хусусиятига эга бўлган сувли ва сувсиз X. киради. Асосий минераллари: галит, сильвин, бишофит, карналлит, тахгидрит, риннеит ва б. бўлиб, таркибида 20—70% С1 мавжуд. Куб ёки тригонал сингонияда кристалланади. Одатда, рангсиз; каттиклиги 1—2, зичлиги 1,6—3,2 г/см3. Гигроскопик, сувда, кисман спиртда эрийди, аччиқ ва шўр мазали. Кўллардаги чўкиндиларда, шўр тупроқларда, вулканик ва фумарол фаолияти маҳсулида ҳосил бўлади. Кўпгина Х.дан кимё ва озиқ-овқат саноатида, қ.х.да кенг фойдаланилади. Иккинчи гуруҳга (49 та минерал) Си, Pb, Ag, Hg, As, Sb ва Bi нинг эриш хусусиятига эга бўлмаган X. киради. Асосий минераллари: нантокит, атакамит, коннелит, лаурионит, матлокит, мендипит, хлорарнирит ва б. бўлиб, таркибида 6— 35% С1 мавжуд. Ромб ва тетрагонал сингонияда кристалланади. Рангсиз, кўк, яшил, сариқ, қаттиқлиги 4, зичлиги 3,7—8,3 г/ см3. Сувда эримайди. Қуруқ иқлим шароитида рудали конларнинг оксидланиш зонасида; рудали минераллар ва саноат шлакларига шўр сувларнинг таъсири бўлганда, вулкан ҳаракатлари жараёнида ҳосил бўлади. Оксидланган рудалар таркибида Си, РЬ, Ag олиш учун хом ашё ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.