Xloroplastlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 155–156-b. — ziyouz.com
Xloroplastlar (yun. chloros — yaşil va plastos — yasalgan) — ösimliklarning fotosintez qiladigan içki organoidlari (plastidalari).X. ösimliklarning yer ustki qismida joylaşgan hujayralari, ayniqsa, barglar va yaşil mevalar hujayralari sitoplazmasida kup uçraydi. Yaşil suvötlar hujayrasi X.i xromatoforalar deyiladi. Xromatoforalar, odatda, bitta, ba'zan bir neçta böladi. X.da fotosintez bilan bir vaqtda aminokislotalar va yoğ kislotalari ham sintezlanadi; kraxmalning vaqtinçalik zaxiralari saklanadi. X. uz. 5—10 mkm, eni 2—4 mkm ga yaqin, şakli yumaloqlinzasimon yoki ellipssimon. X. sitoplazmadan ikki qavat membrana bilan ajralgan, içki böşliği stroma deyiladi. X. stromasida joylaşgan tuzilma birlik — tilakoidlar yassi xaltaçalarga öxşaydi. Bir guruh disksimon tilakoidlar ustmaust joylaşib, granlar (qirralar) hosil qiladi. Granlardagi tilakoidlar böşliği özaro tutaşgan böladi. X.da granlar soni 40—60, ba'zan 150 taga yetadi. Tilakoidlar membranalarida asosiy pigment — xlorofillar va qöşimça pigmentlar — karotinoidlar joylaşgan. Elektron mikroskopda tilakoidlar ustmaust qöyilgan tangaçalarga öxşaydi. X. stromasida ribosomalar, DNK hamda fotosintez va ATF sintezida qatnaşuvçi fermentlar joylaşgan; stromada lipidlar, kraxmal va oqsil ham uçraydi. X.da ribosomalar, fotosintezning yoruğlik fazasi reaksiyalarini katalizlovçi fermentlar va tilakoid membranalari tarkibiga kiruvçi oqsillar ham sintezlanadi. X. öz genetik apparate va maxsus oqsil sintezlovçi sistemaga ega bölgani uçun hujayraning avtonom organoidlari qatoriga kiritiladi. X.dagi oqsillarning 25—30% ga yakini ularnint özida, qolgan qismi yadro genlari nazoratida sintezlanadi. X. tuzilişiga binoan ayrim bakteriyalarga öxşaydi. Xuddi bakteriyalardagi singari X. stromasida bir yoki bir neçta DNK molekulalari mavjud, lekin gistonli oqsillar bölmaydi. X. ham bakteriyalar kabi böliniş nuli bilan köpayadi va hujayradagi soni ortadi. X. proplastidlarning bölinişi natijasida hosil böladi. Barglar va poyalar qariganida yoki mevalar pişganida xlorofill pigmentlari parçalanişi tufayli ösimlik yaşil rangini yöqotadi; barglar sarğayib, mevalar öziga xos rangta kiradi. Bu özgarişlar tufayli X. özgarib xromoplastlarga aylanadi. X. sianobakteriyalarning qadimgi yadroli geterotrof suvötlar bilan simbiogenezi natijasida kelib çiqqan deb taxmin qilinadi.
Kuraş Nişonboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХЛОРОПЛАСТЛАР (юн. chloros — яшил ва plastos — ясалган) — ўсимликларнинг фотосинтез қиладиган ички органоидлари (пластидалари).Х. ўсимликларнинг ер устки қисмида жойлашган ҳужайралари, айниқса, барглар ва яшил мевалар ҳужайралари цитоплазмасида куп учрайди. Яшил сувўтлар ҳужайраси Х.и хроматофоралар дейилади. Хроматофоралар, одатда, битта, баъзан бир нечта бўлади. Х.да фотосинтез билан бир вақтда аминокислоталар ва ёғ кислоталари ҳам синтезланади; крахмалнинг вақтинчалик захиралари сакланади. X. уз. 5—10 мкм, эни 2—4 мкм га яқин, шакли юмалоқлинзасимон ёки эллипссимон. X. цитоплазмадан икки қават мембрана билан ажралган, ички бўшлиғи строма дейилади. X. стромасида жойлашган тузилма бирлик — тилакоидлар ясси халтачаларга ўхшайди. Бир гуруҳ дисксимон тилакоидлар устмауст жойлашиб, гранлар (қирралар) ҳосил қилади. Гранлардаги тилакоидлар бўшлиғи ўзаро туташган бўлади. Х.да гранлар сони 40—60, баъзан 150 тага етади. Тилакоидлар мембраналарида асосий пигмент — хлорофиллар ва қўшимча пигментлар — каротиноидлар жойлашган. Электрон микроскопда тилакоидлар устмауст қўйилган тангачаларга ўхшайди. X. стромасида рибосомалар, ДНК ҳамда фотосинтез ва АТФ синтезида қатнашувчи ферментлар жойлашган; стромада липидлар, крахмал ва оқсил ҳам учрайди. Х.да рибосомалар, фотосинтезнинг ёруғлик фазаси реакцияларини катализловчи ферментлар ва тилакоид мембраналари таркибига кирувчи оқсиллар ҳам синтезланади. X. ўз генетик аппарате ва махсус оқсил синтезловчи системага эга бўлгани учун ҳужайранинг автоном органоидлари қаторига киритилади. Х.даги оқсилларнинг 25—30% га якини уларнинт ўзида, қолган қисми ядро генлари назоратида синтезланади. X. тузилишига биноан айрим бактерияларга ўхшайди. Худди бактериялардаги сингари X. стромасида бир ёки бир нечта ДНК молекулалари мавжуд, лекин гистонли оқсиллар бўлмайди. X. ҳам бактериялар каби бўлиниш нули билан кўпаяди ва ҳужайрадаги сони ортади. X. пропластидларнинг бўлиниши натижасида ҳосил бўлади. Барглар ва поялар қариганида ёки мевалар пишганида хлорофилл пигментлари парчаланиши туфайли ўсимлик яшил рангини йўқотади; барглар сарғайиб, мевалар ўзига хос рангта киради. Бу ўзгаришлар туфайли X. ўзгариб хромопластларга айланади. X. цианобактерияларнинг қадимги ядроли гетеротроф сувўтлар билан симбиогенези натижасида келиб чиққан деб тахмин қилинади.
Кураш Нишонбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.