Xoja Abdulqodir Maroğiy

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 161-b. — ziyouz.com

Xoja Abdulqodir Maroğiy (töliq ismi Xoja Abdulqodir bin Ğoibi alHofiz alMaroğiy) (14-a. 2-yarmi, Maroğa ş. — 1434/35) — sozanda (ud, çang, nay), xonanda, bastakor va musiqaşunos. Hayoti asosan Jaloyirişşr davlatida ötgan. Amir Temur uni Bağdoddan Samarqandga olib kelgan va 1394—1405 y.larda u Sohibqiron, söng Şohrux Mirzo, Xalil Sulton saroylarida umrining oxirigaça xizmat qilgan.

X.A.M. musiqa nazariyasi sohasida boy meros qoddirgan: «Kanz ulalhon» («Kuylar xazinasi»), «Jome ulalhon» («Kuylar majmuasi»), «Maqosid ulalhon» («Kuylar hosil qiliş örni»), «Şarhaladvor» (Safiuddin alUrmaviyning «Kitob uladvor»iga şarh) va b. Şuningdek, u «Kitob uladvor»ni turk tiliga tarjima qilgan. X.A.M. asarlarida Forobiy, Safiuddin alUrmaviy, Mahmud aşŞeroziylarning musiqaga oid nazariy fikrlarini rivojlantirib, qator masalalarda aniqdiklar kiritgan (mas, advor ilmida jamlar doiralarining 103 xilini keltirgan). U öz davrida qöllanilgan 45 çolğu (ud, rubob, çang, yotuğon, ruhafzo, egri, qöbiz va b.) ni tavsiflagan. X.A.M. udi murassa' deb atalgan torli soz ixtiro qilgan. Bastakor sifatida Şarq xalqlari musiqasida maşhur tasnif, peşrav, amal, savt şakllarida («Tasnifi

Xoja Abdulqodir», «Amali Böston» kabi) kuy va aşula yöllari, yangi (Zarbul fath, Çohor zarb singari) doira usullari yaratgan, ularning ba'zilari hozir ham ijro etiladi (mas, turklarda «Qiyor» kuyi va b.). U fors va turk tillarida ğazallar ham yozgan; ğazallari ravonligi va musiqiyligi bilan ajralib turadi. X.A.M.ning merosi Eron, Ozarbayjon, Xuroson, Iroq, Turkiya, Örta Osiyo (xususan, Uzbekistan) xalqlari musiqa tarixini örganişda muhim manbalardandir.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХОЖА АБДУЛҚОДИР МАРОҒИЙ (тўлиқ исми Хожа Абдулқодир бин Ғоиби алҲофиз алМароғий) (14-а. 2-ярми, Мароға ш. — 1434/35) — созанда (уд, чанг, най), хонанда, бастакор ва мусиқашунос. Ҳаёти асосан Жалойиришшр давлатида ўтган. Амир Темур уни Бағдоддан Самарқандга олиб келган ва 1394—1405 й.ларда у Соҳибқирон, сўнг Шоҳрух Мирзо, Халил Султон саройларида умрининг охиригача хизмат қилган.

Х.А.М. мусиқа назарияси соҳасида бой мерос қоддирган: «Канз улалҳон» («Куйлар хазинаси»), «Жоме улалҳон» («Куйлар мажмуаси»), «Мақосид улалҳон» («Куйлар ҳосил қилиш ўрни»), «Шарҳаладвор» (Сафиуддин алУрмавийнинг «Китоб уладвор»ига шарҳ) ва б. Шунингдек, у «Китоб уладвор»ни турк тилига таржима қилган. Х.А.М. асарларида Форобий, Сафиуддин алУрмавий, Маҳмуд ашШерозийларнинг мусиқага оид назарий фикрларини ривожлантириб, қатор масалаларда аниқдиклар киритган (мас, адвор илмида жамлар доираларининг 103 хилини келтирган). У ўз даврида қўлланилган 45 чолғу (уд, рубоб, чанг, ётуғон, руҳафзо, эгри, қўбиз ва б.) ни тавсифлаган. Х.А.М. уди мурассаъ деб аталган торли соз ихтиро қилган. Бастакор сифатида Шарқ халқлари мусиқасида машҳур тасниф, пешрав, амал, савт шаклларида («Таснифи

Хожа Абдулқодир», «Амали Бўстон» каби) куй ва ашула йўллари, янги (Зарбул фатҳ, Чоҳор зарб сингари) доира усуллари яратган, уларнинг баъзилари ҳозир ҳам ижро этилади (мас, туркларда «Қиёр» куйи ва б.). У форс ва турк тилларида ғазаллар ҳам ёзган; ғазаллари равонлиги ва мусиқийлиги билан ажралиб туради. Х.А.М.нинг мероси Эрон, Озарбайжон, Хуросон, Ироқ, Туркия, Ўрта Осиё (хусусан, Узбекистан) халқлари мусиқа тарихини ўрганишда муҳим манбалардандир.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.