Xoja Ahror

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 162–163-b. — ziyouz.com

Xoja Ahror (taxallusi; asl ismi Xoja Ubaydulloh ibn Xoja Mahmud ibn Xoja Şahobiddin Şoşiy) (1404, hoz. Toşkent viloyatining Böstonliq tumani Boğiston qişloği — 1490, Samarqand) — örtaosiyolik mutafakkir, naqşbandiya tariqati rahnamolaridan. Otasi şayx Xoja Mahmud naqşbandiyaning xojagon sulukida bölgan, tijorat va ziroat işlari bilan şuğullangan. Şayx Xovandi Tohur ona tomondan uning bobosidir. X.A.ning bolalik va yoşlik davri Toşkentda ötgan. Toşkent va Samarqand madrasalarida tahsil olgan. U tasavvuf ilmiga qiziqadi, şu maqsadda Hirotga borib Şayx Bahouddin Umar, Şayx Zayniddin Xavofiy kabi taniqli mutasavviflar suhbatida böldi. Bahouddin Naqşbandniig şogirdi şayx Yoqub Çarxiy (1447 y.v.e.)dan naqşbandiya tariqati asoslarini örgandi. U Yoqub Çarxiydan irşod huquqini olib, murşidi komillik maqomiga yetgaç, Toşkent, Turkiston atroflarida şuhrat topa boşlaydi. Naqşbandiya ta'limotining davomçisi sifatida ulamolar örtasida katta obrö orttirdi va «valiy» («avliyo») sifatida tanilib «Ahror» («Hur», «Ozod») nomiga ega böldi. Tasavvufda bu nom 3 xil asirlikdan xalos bölgan: hayvoniy histuyğularni yenggan; özining barça xohişistagidan voz keçib, faqat Allohning irodasiga böysungan; rasmrusum va hayot keçirişning barça odat va an'nalaridan xoli bölib, ilohiy nur yoğdusiga ğarq bölgan zotga nisbatan qöllaniladi.

X.A., ayni vaqtda, dehqonçilik va tijorat işlari bilan şuğullanadi. Juda katta yersuv, molmulk uning tasarrufida edi. Şu bois Urta Osiyoda beqiyos iqtisodiy va siyosiy qudratga ega bölib, mamlakatning içki va taşqi siyosiy hayotida yetakçi örin egallaydi. U faqat Movarounnahrda emas, Xuroson, Hindistonda ham savdosotiq işlarini yölga qöygan. Butun umri davomida elyurt va xalqning manfaati yölida köp savob, xayrli işlar qilgan. Öz xöjalik faoliyatidan olgan daromadning köp qismini aholi tölaşi lozim bölgan soliqlarni tölaşga, diniy işlarga, madaniy qurilişlarni amalga oşirişga sarflagan. Hojatmand insonlarga va oilalarga muttasil yordam berib, mehr va muruvvatini ayamagan. Jamiyatdagi tutgan yuksak mavqeidan foydalanib taxt uçun kuraşgan şahzodalar örtasidagi nizolarni tinçlik yöli bilan bartaraf qilgan. X.A. Amir Temur tuzgan buyuk saltanat parçalanayotgan, tahlikali va öta murakkab davrda yaşadi. Şunday şaroitda u fuqarolar, elyurt manfaatini közlab, siyosiy voqealarda iştirok etişga majbur böldi. Garçi soliklar siyosatdan uzoq turişni afzal körgan bölsalarda, X.A. bu an'anani buzdi. X.A.ning sulton va podşohlar bilan muloqotda bölişi şunçaki yuksak martaba, şaxsiy manfaat va şuhrat ketidan quviş uçun emas, balki oddiy fuqarolar manfaatini himoya qiliş uçun zarur edi. U şu tariqa mazlumlarning homiysiga aylandi. Jomiy, Navoiy, Bobur X.A.ni özlariga ma'naviy pirustoz deb bilganlar.

X.A.ning 3 risolasi bizgaça yetib kelgan. Birinçi, «Faqarot ulorifin» («Oriflar sözlaridan parçalar») bölib, unda X.A. va boşqa ba'zi mutasavviflarning tariqatga oid fikrlaridan namunalar keltirilgan. Ikkinçisi «Volidiya» («Otaga bağişlov») bölib, uni öz otasi iltimosiga köra yozgan. Unda tariqat yöliga kirgan kişining axloqi, odobi, faqr va fano tuşunçalari haqida söz boradi. Bu risola öz davrida keng şuhrat qozonib, Abdurahmon Jomiy, Alişer Navoiy unga munosib baho bergan. Zahiriddin Muhammad Bobur bu risolani fors tilidan özbek tiliga şe'riy tarjima kilgan. Bu tarjima 1991 y.da Toşkentda naşr etilgan. Risola 2004 y.da şarqşunoslar Mahmud Hasaniy va Dilora Rajabova tomonidan forsi ydan kayta tarjima qilingan va naşr etilgan. Uçinçi risola «Havroiyya» deb atalib, maşhur mutasavvif şoir Abu Sayd Abdulxayr (Pa.)ning «Havro» («Hurlar» yoki «Fariştalar») sözi bilan boşlanuvçi bir ruboiysini şarhlaşga bağişlangan. Bu asarlardan boşqaX.A.ning öz zamondoşlariga yöllagan maktublari ham bizgaça yetib kelgan. Ular X.A.ning öz davri ijtimoiy, siyosiy va ma'naviy hayotida tutgan örnini belgilaşda muhim ahamiyatga ega. Bu maktublarning rusça tarjimasini tarix fanlari dri Asomiddin Örinboyev tayyorladi. Maktublar A.Örinboyev bilan amerikalik olima, NyuJersi universitetining professori Jo Enn Gross hamkorligida ingliz tiliga ögirilib, «Xoja Ubaydulloh Ahrorning xatlari va uning muridlari» nomi bilan 2002 y.da Gollandiyada naşr etildi.

X.A. tasavvuf nazariyasi va amaliyotiga katta hissa qöşgan. Uning madaniy merosida Qur'on oyatlarining tafsiri, hadislarning şarxlari aloxida urin egallaydi. Faxruddin Ali Safiyning «Raşahot» asarida X.A.ning 120 ga yaqin tafsiru şarxlari raşha (tomçi) lar tarzida berilgan. X.A. musulmon dunesining buyuk mutasavviflar silsilasida mö'tabar örin tutadi. Musulmon dunyosida 356 ta avliyo ötgan bölib, ulardan 3 tasi Qutb ulAqtob (uluğ darajaga yetgan avliyo) sifatida e'tirof etilgan. Şu 3 zotning biri X.A. bölgan.

Özbekistonda istiklol tufayli X.A. ning ma'naviy merosi çuqur örganilmoqda. X.A. tavalludining 600 y.ligini keng nişonlaş hakida Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori (2004 y. 25 mart) uning ana şu merosidan xalqni bahramand etişda muhim ahamiyatga ega böldi.

Ad.: Valixöjayev B., Xoja Ahror tarixi, T., 1994; Ma'naviyat yulduzlari, T., 1999.

Ubaydulla Uvatov, Zokirjon Kutiboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХОЖА АҲРОР (тахаллуси; асл исми Хожа Убайдуллоҳ ибн Хожа Маҳмуд ибн Хожа Шаҳобиддин Шоший) (1404, ҳоз. Тошкент вилоятининг Бўстонлиқ тумани Боғистон қишлоғи — 1490, Самарқанд) — ўртаосиёлик мутафаккир, нақшбандия тариқати раҳнамоларидан. Отаси шайх Хожа Маҳмуд нақшбандиянинг хожагон сулукида бўлган, тижорат ва зироат ишлари билан шуғулланган. Шайх Хованди Тоҳур она томондан унинг бобосидир. Х.А.нинг болалик ва ёшлик даври Тошкентда ўтган. Тошкент ва Самарқанд мадрасаларида таҳсил олган. У тасаввуф илмига қизиқади, шу мақсадда Ҳиротга бориб Шайх Баҳоуддин Умар, Шайх Зайниддин Хавофий каби таниқли мутасаввифлар суҳбатида бўлди. Баҳоуддин Нақшбанднииг шогирди шайх Ёқуб Чархий (1447 й.в.э.)дан нақшбандия тариқати асосларини ўрганди. У Ёқуб Чархийдан иршод ҳуқуқини олиб, муршиди комиллик мақомига етгач, Тошкент, Туркистон атрофларида шуҳрат топа бошлайди. Нақшбандия таълимотининг давомчиси сифатида уламолар ўртасида катта обрў орттирди ва «валий» («авлиё») сифатида танилиб «Аҳрор» («Ҳур», «Озод») номига эга бўлди. Тасаввуфда бу ном 3 хил асирликдан халос бўлган: ҳайвоний ҳистуйғуларни енгган; ўзининг барча хоҳишистагидан воз кечиб, фақат Аллоҳнинг иродасига бўйсунган; расмрусум ва ҳаёт кечиришнинг барча одат ва анъналаридан холи бўлиб, илоҳий нур ёғдусига ғарқ бўлган зотга нисбатан қўлланилади.

Х.А., айни вақтда, деҳқончилик ва тижорат ишлари билан шуғулланади. Жуда катта ерсув, молмулк унинг тасарруфида эди. Шу боис Урта Осиёда беқиёс иқтисодий ва сиёсий қудратга эга бўлиб, мамлакатнинг ички ва ташқи сиёсий ҳаётида етакчи ўрин эгаллайди. У фақат Мовароуннаҳрда эмас, Хуросон, Ҳиндистонда ҳам савдосотиқ ишларини йўлга қўйган. Бутун умри давомида элюрт ва халқнинг манфаати йўлида кўп савоб, хайрли ишлар қилган. Ўз хўжалик фаолиятидан олган даромаднинг кўп қисмини аҳоли тўлаши лозим бўлган солиқларни тўлашга, диний ишларга, маданий қурилишларни амалга оширишга сарфлаган. Ҳожатманд инсонларга ва оилаларга муттасил ёрдам бериб, меҳр ва мурувватини аямаган. Жамиятдаги тутган юксак мавқеидан фойдаланиб тахт учун курашган шаҳзодалар ўртасидаги низоларни тинчлик йўли билан бартараф қилган. Х.А. Амир Темур тузган буюк салтанат парчаланаётган, таҳликали ва ўта мураккаб даврда яшади. Шундай шароитда у фуқаролар, элюрт манфаатини кўзлаб, сиёсий воқеаларда иштирок этишга мажбур бўлди. Гарчи соликлар сиёсатдан узоқ туришни афзал кўрган бўлсаларда, Х.А. бу анъанани бузди. Х.А.нинг султон ва подшоҳлар билан мулоқотда бўлиши шунчаки юксак мартаба, шахсий манфаат ва шуҳрат кетидан қувиш учун эмас, балки оддий фуқаролар манфаатини ҳимоя қилиш учун зарур эди. У шу тариқа мазлумларнинг ҳомийсига айланди. Жомий, Навоий, Бобур Х.А.ни ўзларига маънавий пирустоз деб билганлар.

Х.А.нинг 3 рисоласи бизгача етиб келган. Биринчи, «Фақарот улорифин» («Орифлар сўзларидан парчалар») бўлиб, унда Х.А. ва бошқа баъзи мутасаввифларнинг тариқатга оид фикрларидан намуналар келтирилган. Иккинчиси «Волидия» («Отага бағишлов») бўлиб, уни ўз отаси илтимосига кўра ёзган. Унда тариқат йўлига кирган кишининг ахлоқи, одоби, фақр ва фано тушунчалари ҳақида сўз боради. Бу рисола ўз даврида кенг шуҳрат қозониб, Абдураҳмон Жомий, Алишер Навоий унга муносиб баҳо берган. Заҳириддин Муҳаммад Бобур бу рисолани форс тилидан ўзбек тилига шеърий таржима килган. Бу таржима 1991 й.да Тошкентда нашр этилган. Рисола 2004 й.да шарқшунослар Маҳмуд Ҳасаний ва Дилора Ражабова томонидан форси йдан кайта таржима қилинган ва нашр этилган. Учинчи рисола «Ҳавроийя» деб аталиб, машҳур мутасаввиф шоир Абу Сайд Абдулхайр (Па.)нинг «Ҳавро» («Ҳурлар» ёки «Фаришталар») сўзи билан бошланувчи бир рубоийсини шарҳлашга бағишланган. Бу асарлардан бошқаХ.А.нинг ўз замондошларига йўллаган мактублари ҳам бизгача етиб келган. Улар Х.А.нинг ўз даври ижтимоий, сиёсий ва маънавий ҳаётида тутган ўрнини белгилашда муҳим аҳамиятга эга. Бу мактубларнинг русча таржимасини тарих фанлари дри Асомиддин Ўринбоев тайёрлади. Мактублар А.Ўринбоев билан америкалик олима, НьюЖерси университетининг профессори Жо Энн Гросс ҳамкорлигида инглиз тилига ўгирилиб, «Хожа Убайдуллоҳ Аҳрорнинг хатлари ва унинг муридлари» номи билан 2002 й.да Голландияда нашр этилди.

Х.А. тасаввуф назарияси ва амалиётига катта ҳисса қўшган. Унинг маданий меросида Қуръон оятларининг тафсири, ҳадисларнинг шархлари алохида урин эгаллайди. Фахруддин Али Сафийнинг «Рашаҳот» асарида Х.А.нинг 120 га яқин тафсиру шархлари рашҳа (томчи) лар тарзида берилган. Х.А. мусулмон дунесининг буюк мутасаввифлар силсиласида мўътабар ўрин тутади. Мусулмон дунёсида 356 та авлиё ўтган бўлиб, улардан 3 таси Қутб улАқтоб (улуғ даражага етган авлиё) сифатида эътироф этилган. Шу 3 зотнинг бири Х.А. бўлган.

Ўзбекистонда истиклол туфайли Х.А. нинг маънавий мероси чуқур ўрганилмоқда. Х.А. таваллудининг 600 й.лигини кенг нишонлаш ҳакида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарори (2004 й. 25 март) унинг ана шу меросидан халқни баҳраманд этишда муҳим аҳамиятга эга бўлди.

Ад.: Валихўжаев Б., Хожа Аҳрор тарихи, Т., 1994; Маънавият юлдузлари, Т., 1999.

Убайдулла Уватов, Зокиржон Кутибоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.