Xoja Muhammad porso
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 165–166-b. — ziyouz.com
Xoja Muhammad porso (töliq ismi Muhammad ibn Mahmud Hofiz alBuxoriy) (1345, Buxoro — 1419, Madina) — naqşbandiya tariqati namoyandasi. Buxorodagi madrasalarda tahsil olgan. Qur'on va hadislarni, kalom ilmini çuqur örgangan. Bahouddin Naqşband uni şogirdlikka qabul qilgan va «porso» (taqvodor, dindor) taxallusini bergan. Naqşband vafotidan söng, uning örniga tariqatga rahbarlik qilgan.
X.M.P. öşa davrdagi siyosiy jarayonlarda faol iştirok etgan. Movarounnahr hukmdori Xalil Sulton bilan muloqotda bölgan, Şohruh bilan turli masalalar böyiça yozişmalar olib borgan. Uluğbek saroyi (Samarkand va Buxoro)dagi ilmiy munozaralarda qatnaşgan.
Tasavvuf va islom tarixiga oid «Risolai qudsiya» («Xoja Bahouddinning qudsiy kalimalari haqidagi risola»), «E'tiqod» («E'tiqod haqida risola»), «Tahqiqot» («Tasavvuf istilohlari böyiça risola»), «Tafsiri Qur'on» («Qur'on tafsiri»), «Risolai kalifiya» («Karomatlar haqida risola»), «Muxtasari tarixi Makka» («Makka şahrining qisqaça tarixi»), «Maqomoti Xoja Bahouddin Naqşband» («Xoja Bahouddin Naqşband maqomoti»), «Haftodu du firqa» («Yetmiş ikki firqa») kabi 20 dan ortiq asar yozgan. Şariat va tariqat masalalariga bağişlangan va unga katta şuhrat keltirgan asari «Fasl ulxitob bivusulil ahbob» («Döstlar visoliga yetişda oq ila qorani ajratuvçi kitob») bölib, u örta asrlarda islom ulamolari uçun qöllanma vazifasini ötagan. Asar 494 ta masalaga bağişlangan bölib, ularning hammasi islomda bahsli hisoblangan va muallif turli asarlarga suyangan holda bu masalalarni yeçib bergan. Asar bir neça marta çop etilgan.
X.M.P. 2marta haj ziyorati paytida kasalga çalinib, Madinada vafot etgan.
Ad.: Muhammad Boqir, Bahouddin Balogardon, T., 1993; Ma'naviyat yulduzlari, T., 2001; Faxruddin Ali Safiy, Raşahot (2naşri), T., 2004.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОЖА МУҲАММАД ПОРСО (тўлиқ исми Муҳаммад ибн Маҳмуд Ҳофиз алБухорий) (1345, Бухоро — 1419, Мадина) — нақшбандия тариқати намояндаси. Бухородаги мадрасаларда таҳсил олган. Қуръон ва ҳадисларни, калом илмини чуқур ўрганган. Баҳоуддин Нақшбанд уни шогирдликка қабул қилган ва «порсо» (тақводор, диндор) тахаллусини берган. Нақшбанд вафотидан сўнг, унинг ўрнига тариқатга раҳбарлик қилган.
Х.М.П. ўша даврдаги сиёсий жараёнларда фаол иштирок этган. Мовароуннаҳр ҳукмдори Халил Султон билан мулоқотда бўлган, Шоҳруҳ билан турли масалалар бўйича ёзишмалар олиб борган. Улуғбек саройи (Самарканд ва Бухоро)даги илмий мунозараларда қатнашган.
Тасаввуф ва ислом тарихига оид «Рисолаи қудсия» («Хожа Баҳоуддиннинг қудсий калималари ҳақидаги рисола»), «Эътиқод» («Эътиқод ҳақида рисола»), «Таҳқиқот» («Тасаввуф истилоҳлари бўйича рисола»), «Тафсири Қуръон» («Қуръон тафсири»), «Рисолаи калифия» («Кароматлар ҳақида рисола»), «Мухтасари тарихи Макка» («Макка шаҳрининг қисқача тарихи»), «Мақомоти Хожа Баҳоуддин Нақшбанд» («Хожа Баҳоуддин Нақшбанд мақомоти»), «Ҳафтоду ду фирқа» («Етмиш икки фирқа») каби 20 дан ортиқ асар ёзган. Шариат ва тариқат масалаларига бағишланган ва унга катта шуҳрат келтирган асари «Фасл улхитоб бивусулил аҳбоб» («Дўстлар висолига етишда оқ ила қорани ажратувчи китоб») бўлиб, у ўрта асрларда ислом уламолари учун қўлланма вазифасини ўтаган. Асар 494 та масалага бағишланган бўлиб, уларнинг ҳаммаси исломда баҳсли ҳисобланган ва муаллиф турли асарларга суянган ҳолда бу масалаларни ечиб берган. Асар бир неча марта чоп этилган.
Х.М.П. 2марта ҳаж зиёрати пайтида касалга чалиниб, Мадинада вафот этган.
Ад.: Муҳаммад Боқир, Баҳоуддин Балогардон, Т., 1993; Маънавият юлдузлари, Т., 2001; Фахруддин Али Сафий, Рашаҳот (2нашри), Т., 2004.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.