Xöjalik faoliyati sohasidagi jinoyatlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 301–302-b. — ziyouz.com
Xöjalik faoliyati sohasidagi jinoyatlar - xöjalik faoliyatini taşkil etiş yoki bevosita i.ç. jarayoni bilan boğliq holda yuzaga kelib şaxsning soğliğiga yoki jamiyat manfaatlariga yoxud davlatning iktisodiy tizimiga zarar yetkazuvçi jinoyatlar. X.f.s.j.ni 2 guruhga: xöjalik faoliyatini taşkil qiliş bilan va bevosita xöjalik i.ç. jarayoni bilan boğliq holda yuzaga keluvçi jinoyatlarga böliş mumkin. Xöjalik faoliyatini taşkil qiliş bilan boğliq holda yuzaga keluvçi jinoyatlar asosan i.ç. jarayonidan oldingi bosqiçda, ya'ni xöjalik faoliyatini yuritiş uçun zarur taşkiliy çoratadbirlarni amalga oşiriş bosqiçida yuzaga keladi. Uşbu guruhdagi jinoyatlarga, Özbekiston Respublikasi JKga köra, savdo yoki vositaçilik faoliyati bilan qonunga xilof ravişda şuğullaniş, faoliyat bilan litsenziyasiz şuğullaniş, qonunga xilof ravişda axborot töplaş, uni oşkor qiliş yoki undan foydalaniş, raqobatçini obrösizlantiriş kabi jinoyatlar kiradi. Bevosita xöjalik i.ç. jarayoni bilan boğliq holda yuzaga keluvçi jinoyatlar asosan mahsulot i.ç., xizmat lar körsatiş, işlar bajariş jarayonida, şuningdek, xöjalik faoliyati natijalarini realizatsiya qiliş bosqiçida yuzaga keladi. Uşbu guruhdagi jinoyatlarga Özbekiston Respublikasi JKga köra, sifatsiz mahsulot i.ç. va sotiş, etil spirti, alkogolli mahsulot va tamaki mahsulotlarini qonunga xilof ravişda i.ç. yoki muomalaga kiritiş, savdo yoki xizmat körsatiş qoidalarini buziş kabi jinoyatlar kiradi.
X.f.s.j. oddiy va maxsus subyektlar tomonidan sodir etilişi mumkin. Jinoyatning oddiy subyektiga xöjalik mahsulotlarini i.ç., xizmatlar körsatiş, işlar bajarişni bevosita amalga oşiradigan, taşkil qiladigan, şuningdek, realizatsiya qiladigan fuqarolar kiradi. Bunday subyektlar tomonidan jinoyat sodir etilişi X.f.s.j.ning asosiy tarkibini taşkil etadi. Jinoyatning maxsus subyektlariga mansabdor şaxslar, uyuşgan guruh, takroran jinoyat sodir etgan şaxslar hamda xavfli retsidivistyaar kiradi. Uşbu toifadagi jinoyatlar maxsus subyektlar tomonidan sodir etilganda jinoyatni oğirlaştiruvçi holat sifatida inobatga olinişi kerak. Ya'ni xöjalik faoliyati sohasidagi jinoyatlarni oddiy yoki maxsus subyektlar tomonidan sodir etilişi jinoyat kvalifikatsiyasiga bevosita ta'sir qiladi.
X.f.s.j., asosan, harakat bilan, ayrim hollarda aralaş tarzda (harakat va harakatsizlik bilan) sodir etilişi mumkin (savdo yoki vositaçilik faoliyati bilan konunga xilof ravişda şuğullaniş), faoliyat bilan litsenziyasiz şuğullaniş. Uşbu toifadagi jinoyatlar fakat bir holatda, ya'ni savdo yoki xizmat körsatiş qoidalarini buziş jinoyatida harakatsizlik orqali sodir etilişi mumkin. X.f.s.j. aksariyat hollarda qasddan, şuningdek, ehtiyotsizlik orqali ham sodir etiladi.
X.f.s.j. uçun jarima, axloq tuzatiş işlari, qamoq, ozodlikdan mahrum etiş kabi jazolar qöllanadi. Bunday jinoyatlarning deyarli barçasida muayyan huqukdan mahrum etiş jazosi asosiy jazo sifatida qöllanişi uşbu toifadagi jinoyatlar uçun jazo tayinlaşning öziga xos xususiyatidir.
Mirzayusuf Rustamboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХЎЖАЛИК ФАОЛИЯТИ СОҲАСИДАГИ ЖИНОЯТЛАР - хўжалик фаолиятини ташкил этиш ёки бевосита и.ч. жараёни билан боғлиқ ҳолда юзага келиб шахснинг соғлиғига ёки жамият манфаатларига ёхуд давлатнинг иктисодий тизимига зарар етказувчи жиноятлар. Х.ф.с.ж.ни 2 гуруҳга: хўжалик фаолиятини ташкил қилиш билан ва бевосита хўжалик и.ч. жараёни билан боғлиқ ҳолда юзага келувчи жиноятларга бўлиш мумкин. Хўжалик фаолиятини ташкил қилиш билан боғлиқ ҳолда юзага келувчи жиноятлар асосан и.ч. жараёнидан олдинги босқичда, яъни хўжалик фаолиятини юритиш учун зарур ташкилий чоратадбирларни амалга ошириш босқичида юзага келади. Ушбу гуруҳдаги жиноятларга, Ўзбекистон Республикаси ЖКга кўра, савдо ёки воситачилик фаолияти билан қонунга хилоф равишда шуғулланиш, фаолият билан лицензиясиз шуғулланиш, қонунга хилоф равишда ахборот тўплаш, уни ошкор қилиш ёки ундан фойдаланиш, рақобатчини обрўсизлантириш каби жиноятлар киради. Бевосита хўжалик и.ч. жараёни билан боғлиқ ҳолда юзага келувчи жиноятлар асосан маҳсулот и.ч., хизмат лар кўрсатиш, ишлар бажариш жараёнида, шунингдек, хўжалик фаолияти натижаларини реализация қилиш босқичида юзага келади. Ушбу гуруҳдаги жиноятларга Ўзбекистон Республикаси ЖКга кўра, сифатсиз маҳсулот и.ч. ва сотиш, этил спирти, алкоголли маҳсулот ва тамаки маҳсулотларини қонунга хилоф равишда и.ч. ёки муомалага киритиш, савдо ёки хизмат кўрсатиш қоидаларини бузиш каби жиноятлар киради.
Х.ф.с.ж. оддий ва махсус субъектлар томонидан содир этилиши мумкин. Жиноятнинг оддий субъектига хўжалик маҳсулотларини и.ч., хизматлар кўрсатиш, ишлар бажаришни бевосита амалга оширадиган, ташкил қиладиган, шунингдек, реализация қиладиган фуқаролар киради. Бундай субъектлар томонидан жиноят содир этилиши Х.ф.с.ж.нинг асосий таркибини ташкил этади. Жиноятнинг махсус субъектларига мансабдор шахслар, уюшган гуруҳ, такроран жиноят содир этган шахслар ҳамда хавфли рецидивистяар киради. Ушбу тоифадаги жиноятлар махсус субъектлар томонидан содир этилганда жиноятни оғирлаштирувчи ҳолат сифатида инобатга олиниши керак. Яъни хўжалик фаолияти соҳасидаги жиноятларни оддий ёки махсус субъектлар томонидан содир этилиши жиноят квалификациясига бевосита таъсир қилади.
Х.ф.с.ж., асосан, ҳаракат билан, айрим ҳолларда аралаш тарзда (ҳаракат ва ҳаракатсизлик билан) содир этилиши мумкин (савдо ёки воситачилик фаолияти билан конунга хилоф равишда шуғулланиш), фаолият билан лицензиясиз шуғулланиш. Ушбу тоифадаги жиноятлар факат бир ҳолатда, яъни савдо ёки хизмат кўрсатиш қоидаларини бузиш жиноятида ҳаракатсизлик орқали содир этилиши мумкин. Х.ф.с.ж. аксарият ҳолларда қасддан, шунингдек, эҳтиётсизлик орқали ҳам содир этилади.
Х.ф.с.ж. учун жарима, ахлоқ тузатиш ишлари, қамоқ, озодликдан маҳрум этиш каби жазолар қўлланади. Бундай жиноятларнинг деярли барчасида муайян ҳуқукдан маҳрум этиш жазоси асосий жазо сифатида қўлланиши ушбу тоифадаги жиноятлар учун жазо тайинлашнинг ўзига хос хусусиятидир.
Мирзаюсуф Рустамбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.