Xöjalik şartnomasi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 302–303-b. — ziyouz.com
Xöjalik şartnomasi - tadbirkorlik faoliyati subyektlari örtasida tuziladigan fuqarolikhuquqiy şartnoma. Bunda taraflardan biri şartlaşilgan muddatda tadbirkorligi faoliyati sohasida tovarlarni beriş işlarini bajariş yoki xizmatlar körsatiş, 2taraf esa tovarlarni, işlarni, xizmatlarni qabul qilib oliş va ularning haqini tölaş majburiyatini oladi. X.ş. sohasidagi huquqiy munosabatlar «Xöjalik yurituvçi subyektlar faoliyatining şartnomaviyhuquqiy bazasi töğrisida» Özbekiston Respublikasining qonuniga (1998 y. 29 avg.) asoslanadi. Qonun X.ş.ga qöyiladigan talablar, X.ş.ni tuziş, bajariş, özgartiriş va bekor kiliş tartibi, X.ş. böyiça majburiyatlar bajarilmagan yoki lozim darajada bajarilmagan takdirda javobgarlik asoslari, şartnoma yuzasidan talabnoma va da'vo keltiriş tartibi, şuningdek, iqtisodiy munosabatlarda şartnomaviyhuquqiy faoliyatini amalga oşirişda davlat boşqaruv organlarining vakolat doirasini belgilab bergan. X.ş. ga qöyiladigan talablardan biri uning huquqiy ekspertizadan ötkazilişi, ya'ni uning qonun hujjatlariga muvofikligi tekşirib körilgan bölişidir. X.ş. qonunda belgilangan eng kam iş haqining 200 barobaridan ortiq summaga tuzilgan takdirda xöjalik yurituvçi subyektlar yuridik xizmati yoki jalb etilgan advokatlarning yozma xulosasi kerak böladi. Qonunda bu qoidaning belgilanişi iste'molçilar huquqlarini himoya qiliş, jamiyat manfaatlarini, şuningdek, atrof muhitni muhofaza etiş bilan boğliqdir. X.ş. fuqaro qonunçiligidagi şartnomalar tuzişning umumiy qoidalariga muvofiq tarzda, yozma şakdda tuziladi. Xöjalik şartnomalarini mazmun va mohiyatiga köra, quyidagiça tizimlaştiriş mumkin: molmulkka nisbatan egalik xuquqini ötkazişga; molmulkka nisbatan foydalaniş huquqini topşirişga; muayyan işni bajarişga; xizmat körsatişga qaratilgan şartnomalar. Molmulkka nisbatan egalik huquqini ötkazişga qaratilgan şartnomalar ning asosiy xususiyati tovarga bölgan egalik huquqining bir şaxsdan 2şaxsga ötişi bilan xarakterlanadi. Bu şartnomalarga oldisotdi, mahsulot yetkazib beriş, q.x. mahsulotlarini kontraktatsiya, ayirboşlaş kabi şartnomalarni kiritiş mumkin. Molmulkka nisbatan foydalaniş huquqini topşirişga qaratilgan şartnomalarga mulk ijarasi, prokat şartnomasi, transport vositalari ijarasi, binolar va inşootlar, uyjoy ijarasi, korxonani ijaraga beriş, lizing, tekin foydalaniş şartnomasi kabilarni kiritiş mumkin. Bu şartnomalar bozor iqtisodiyoti şaroitida mulk egasining öz mulkidan unumli foydalaniş imkoniyatini beriş bilan birga, böş, foydalanilmay yotgan mulkni katta daromad manbaiga ham aylantiradi. Öz navbatida, xöjalik faoliyatini amalga oşiriş uçun özining molmulkiga ega bölmagan şaxsning bunday mulkni boşqa şaxsdan vaqtinça foydalaniş uçun olib, bu orqali özining şu mulkka bölgan ehtiyojini qondiriş imkoniyatini vujudga keltiradi. Muayyan işni bajarişga qaratilgan şartnomalar boşqa şartnomalardan özining tartibga solinişi asosi bilan farq qiladi. Bunda işlarni bajariş majburiyatlari xöjaliklar örtasidagi munosabatlardan vujudga keladi. Bu munosabatlar asosida maxsus bilim va malaka talab etilgan işlarga bölgan ehtiyoj yotadi. Mas, korxonalarni qurişni loyihalaştiriş, quriş, ta'mirlaş uçun maxsus bilim va malakaga ega bölgan yoki bu işlarni amalga oşirişga ixtisoslaşgan taşkilotlar bilan şartnomaviy munosabatlarga kirişni taqozo etadi. Bu munosabatlar muayyan işni bajarişga qaratilgan pudrat, quriliş pudrati, i.t. va konstruktorlik, loyihalaş, qidiruv, texnologik işlarni amalga oşirişga qaratilgan şartnomalar vositasida tartibga solinadi. Xizmat körsatişga qaratilgan şartnomalar boşqa şartnomalardan faqat xizmat körsatişga doir majburiyatlar orqali amalga oşirilişi bilan farq qiladi. Bozor iqgisodiyoti şaroitida tadbirkorlik faoliyatida xizmat körsatiş munosabatlariga bölgan ehtiyoj ortib boradi va uning yangiyangi körinişlari vujudga keladi. Bu şartnomalarning xarakterli xususiyati şundaki, bunda moddiy ne'mat yaratilmaydi, balki aşyoviy şaklda bölmagan xizmat bajariladi. Bu şartnomalar jumlasiga ssuda, kelişiş, yuk taşiş, haq baravariga xizmat körsatiş kabi şartnomalarni kiritiş mumkin. X.ş.ning qonun talablari darajasida tuzilişi, bajarilişi, şartnoma intizomiga rioya qilinişi xöjalik yurituvçi subyektlar örtasidagi munosabatlarning barqarorlaşişi, iqtisodiyot rivojlanişining muhim vositalaridan biridir.
Xurşida Burxonxujayeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХЎЖАЛИК ШАРТНОМАСИ - тадбиркорлик фаолияти субъектлари ўртасида тузиладиган фуқароликҳуқуқий шартнома. Бунда тарафлардан бири шартлашилган муддатда тадбиркорлиги фаолияти соҳасида товарларни бериш ишларини бажариш ёки хизматлар кўрсатиш, 2тараф эса товарларни, ишларни, хизматларни қабул қилиб олиш ва уларнинг ҳақини тўлаш мажбуриятини олади. Х.ш. соҳасидаги ҳуқуқий муносабатлар «Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятининг шартномавийҳуқуқий базаси тўғрисида» Ўзбекистон Республикасининг қонунига (1998 й. 29 авг.) асосланади. Қонун Х.ш.га қўйиладиган талаблар, Х.ш.ни тузиш, бажариш, ўзгартириш ва бекор килиш тартиби, Х.ш. бўйича мажбуриятлар бажарилмаган ёки лозим даражада бажарилмаган такдирда жавобгарлик асослари, шартнома юзасидан талабнома ва даъво келтириш тартиби, шунингдек, иқтисодий муносабатларда шартномавийҳуқуқий фаолиятини амалга оширишда давлат бошқарув органларининг ваколат доирасини белгилаб берган. Х.ш. га қўйиладиган талаблардан бири унинг ҳуқуқий экспертизадан ўтказилиши, яъни унинг қонун ҳужжатларига мувофиклиги текшириб кўрилган бўлишидир. Х.ш. қонунда белгиланган энг кам иш ҳақининг 200 баробаридан ортиқ суммага тузилган такдирда хўжалик юритувчи субъектлар юридик хизмати ёки жалб этилган адвокатларнинг ёзма хулосаси керак бўлади. Қонунда бу қоиданинг белгиланиши истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, жамият манфаатларини, шунингдек, атроф муҳитни муҳофаза этиш билан боғлиқдир. Х.ш. фуқаро қонунчилигидаги шартномалар тузишнинг умумий қоидаларига мувофиқ тарзда, ёзма шакдда тузилади. Хўжалик шартномаларини мазмун ва моҳиятига кўра, қуйидагича тизимлаштириш мумкин: молмулкка нисбатан эгалик хуқуқини ўтказишга; молмулкка нисбатан фойдаланиш ҳуқуқини топширишга; муайян ишни бажаришга; хизмат кўрсатишга қаратилган шартномалар. Молмулкка нисбатан эгалик ҳуқуқини ўтказишга қаратилган шартномалар нинг асосий хусусияти товарга бўлган эгалик ҳуқуқининг бир шахсдан 2шахсга ўтиши билан характерланади. Бу шартномаларга олдисотди, маҳсулот етказиб бериш, қ.х. маҳсулотларини контрактация, айирбошлаш каби шартномаларни киритиш мумкин. Молмулкка нисбатан фойдаланиш ҳуқуқини топширишга қаратилган шартномаларга мулк ижараси, прокат шартномаси, транспорт воситалари ижараси, бинолар ва иншоотлар, уйжой ижараси, корхонани ижарага бериш, лизинг, текин фойдаланиш шартномаси кабиларни киритиш мумкин. Бу шартномалар бозор иқтисодиёти шароитида мулк эгасининг ўз мулкидан унумли фойдаланиш имкониятини бериш билан бирга, бўш, фойдаланилмай ётган мулкни катта даромад манбаига ҳам айлантиради. Ўз навбатида, хўжалик фаолиятини амалга ошириш учун ўзининг молмулкига эга бўлмаган шахснинг бундай мулкни бошқа шахсдан вақтинча фойдаланиш учун олиб, бу орқали ўзининг шу мулкка бўлган эҳтиёжини қондириш имкониятини вужудга келтиради. Муайян ишни бажаришга қаратилган шартномалар бошқа шартномалардан ўзининг тартибга солиниши асоси билан фарқ қилади. Бунда ишларни бажариш мажбуриятлари хўжаликлар ўртасидаги муносабатлардан вужудга келади. Бу муносабатлар асосида махсус билим ва малака талаб этилган ишларга бўлган эҳтиёж ётади. Мас, корхоналарни қуришни лойиҳалаштириш, қуриш, таъмирлаш учун махсус билим ва малакага эга бўлган ёки бу ишларни амалга оширишга ихтисослашган ташкилотлар билан шартномавий муносабатларга киришни тақозо этади. Бу муносабатлар муайян ишни бажаришга қаратилган пудрат, қурилиш пудрати, и.т. ва конструкторлик, лойиҳалаш, қидирув, технологик ишларни амалга оширишга қаратилган шартномалар воситасида тартибга солинади. Хизмат кўрсатишга қаратилган шартномалар бошқа шартномалардан фақат хизмат кўрсатишга доир мажбуриятлар орқали амалга оширилиши билан фарқ қилади. Бозор иқгисодиёти шароитида тадбиркорлик фаолиятида хизмат кўрсатиш муносабатларига бўлган эҳтиёж ортиб боради ва унинг янгиянги кўринишлари вужудга келади. Бу шартномаларнинг характерли хусусияти шундаки, бунда моддий неъмат яратилмайди, балки ашёвий шаклда бўлмаган хизмат бажарилади. Бу шартномалар жумласига ссуда, келишиш, юк ташиш, ҳақ бараварига хизмат кўрсатиш каби шартномаларни киритиш мумкин. Х.ш.нинг қонун талаблари даражасида тузилиши, бажарилиши, шартнома интизомига риоя қилиниши хўжалик юритувчи субъектлар ўртасидаги муносабатларнинг барқарорлашиши, иқтисодиёт ривожланишининг муҳим воситаларидан биридир.
Хуршида Бурхонхужаева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.