Xöjamqulibek balxiy
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 304–305-b. — ziyouz.com
Xöjamqulibek balxiy - Imomquli öğli (taxallusi Qipçokxon) (17-a. oxiri — 18-a.ning 1-yarmi) — tarixçi olim va davlat arbobi. Otasi Imomquli qöşbegi Subhonqulixon saroyida xizmat qilgan. X.B. Balx hokimi huzurida siyosiy faoliyat boşlagan. 1692—93 y.larda Xiva qöşinlari Qorakölga bostirib kelganida X.B. otasi bilan birgalikda Mahmudbiy qatağon rahbarligida duşmanga qarşi kuraşgan. Otasini Makkaga haj safariga kuzatib borgan (1695—96) va orqaga qaytişda Panjobda qolişgan. Çunki bu paytda Balx hukmdori Mahmudbiyning markaziy hokimiyat (Buxoro)ga nisbatan ayirmaçilik siyosati natijasida Balxda siyosiy ahvol murakkablaşgan edi.
X.B. Panjobning poytaxti — Lohurda yaşab, mahalliy noib Abdul Samadxonga bağişlab 1718—24 y.larda fors tilida «Tarixi Qipçokxon» («Qşgçoqxon tarixi») asarini yozadi. Asar mukaddima, 9 ta bob va xotimadan iborat. Asarning oxirgi bobida şayboniylar va aştarxoniylar, Özbek ulusi xoni Abulxayrxonsan boşlab 1724 y.gaça Daşti Qipçoq, Movarounnahr, Xuroson, Şim.Afğoniston, Şarqiy Turkiston, Eron, Hindistonda yuz bergan muxim siyosiy hodisalar tasvirlangan. Hatto Turkiya va Misr tarixidan ham ayrim lavhalar keltirilgan. Asarda temuriyzoda Sulton Abu Sayd bilan Abulxayrxon örtasida tuzilgan ittifoq, Buxoroda qalmiqlar, qipçoklar, qoraqalpoqlar, xitoyqipçoqlar kötargan qözğolonlar (1681, 1715-16, 1718-19) haqida ham muhim ma'lumotlar bor. Asar qölyozmasi Özbekiston FA Şarkşunoslik inti fondida ham saklanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХЎЖАМҚУЛИБЕК БАЛХИЙ - Имомқули ўғли (тахаллуси Қипчокхон) (17-а. охири — 18-а.нинг 1-ярми) — тарихчи олим ва давлат арбоби. Отаси Имомқули қўшбеги Субҳонқулихон саройида хизмат қилган. Х.Б. Балх ҳокими ҳузурида сиёсий фаолият бошлаган. 1692—93 й.ларда Хива қўшинлари Қоракўлга бостириб келганида Х.Б. отаси билан биргаликда Маҳмудбий қатағон раҳбарлигида душманга қарши курашган. Отасини Маккага ҳаж сафарига кузатиб борган (1695—96) ва орқага қайтишда Панжобда қолишган. Чунки бу пайтда Балх ҳукмдори Маҳмудбийнинг марказий ҳокимият (Бухоро)га нисбатан айирмачилик сиёсати натижасида Балхда сиёсий аҳвол мураккаблашган эди.
Х.Б. Панжобнинг пойтахти — Лоҳурда яшаб, маҳаллий ноиб Абдул Самадхонга бағишлаб 1718—24 й.ларда форс тилида «Тарихи Қипчокхон» («Қшгчоқхон тарихи») асарини ёзади. Асар мукаддима, 9 та боб ва хотимадан иборат. Асарнинг охирги бобида шайбонийлар ва аштархонийлар, Ўзбек улуси хони Абулхайрхонцан бошлаб 1724 й.гача Дашти Қипчоқ, Мовароуннаҳр, Хуросон, Шим.Афғонистон, Шарқий Туркистон, Эрон, Ҳиндистонда юз берган мухим сиёсий ҳодисалар тасвирланган. Ҳатто Туркия ва Миср тарихидан ҳам айрим лавҳалар келтирилган. Асарда темурийзода Султон Абу Сайд билан Абулхайрхон ўртасида тузилган иттифоқ, Бухорода қалмиқлар, қипчоклар, қорақалпоқлар, хитойқипчоқлар кўтарган қўзғолонлар (1681, 1715-16, 1718-19) ҳақида ҳам муҳим маълумотлар бор. Асар қўлёзмаси Ўзбекистон ФА Шаркшунослик инти фондида ҳам сакланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.