Xöjand

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 305-b. — ziyouz.com

Xöjand (193691 y.larda Leninobod) — şahar, Tojikiston Respublikasi Suğd viloyati markazi. Farğona vodiysining ğarbiy qismida, Turkiston tizmasi bilan Möğultoğ örtasida, Sirdaryo böyida joylaşgan. T.y. stansiyasi. Duşanba ş.gaça 341 km. Aeroport bor. Aholisi 147 ming kişidan ziyod (2001), asosan, tojiklar va özbeklar, şuningdek, rus, tatar, ukrain, koreys, afğon, nemis, qirğiz, turkman va b. millat vakillari ham yaşaydi.

X. Örta Osiyoning eng qad. şaharlaridan bölib, mil.av. 1-ming yillikda vujudga kelgan. Arxeologik qazişmalar natijasida şahar hududidan mil. av. 6—4-a.larga oid tarixiy aşyolar topilgan. Mil. av. 329 y.da şaharni Aleksandr Makedoniyalik egallagan. Tarixiy ma'lumotlar böyiça şahar 7-a. ning 2-yarmida X. nomi bilan maşhur bölgan (X. orqali Xitoydan Yevropaga Buyuk ipak yöli ötgan). 8-a.da arab xalifaligi, 13-a.da möğullar imperiyasi, 14—15-a.larda Temuriylar, 16-a. da Şayboniylar, söngra Qöqon xonligi tasarrufida bölgan.

1866 y.ning 24 mayida şaharni podşo Rossiyasi qöşinlari bosib oddi. X. 1924 y.da Örta Osiyoda milliy davlat çegaralanişi ötkazilgandan söng Özbekiston tarkibiga kirgan, 1929 y. dan Tojikiston tarkibiga ötkazilgan.

Ötmişda X.da kustar ipakçilik rivojlangan. Şahar savdo va hunarmandçilik markazi sifatida Buyuk ipak yölining çorrahasida Örta Osiyoni Hindiston, Eron, Yaqin Şarq, Xitoy va Örta dengiz havzasidagi mamlakatlar bilan boğlab turişda muhim ahamiyatga ega bölgan. Şahardan önlab tarixiy şaxslar, Temur Malik, munajjim va riyoziyotşunos Abdumahmudi Xöjandiy (10-a.), şoirlardan Mahasti Xöjandiy (12-a.), Kamol Xöjandiy (14- a.), Muhammadaminxöja Koşif (1825 — 87), Abdullo Fayoz (1847—1934), Asiriy; geograf va sayyoh Hoji Yusuf Mirfayozov (1842— 1925), faylasuf olim Muhammad Osimiy (1920—96) va b. yetişib çiqqan.

X. — mamlakatning yirik iqtisodiy va madaniyat markazi. Sanoatining asosiy tarmoqlari — töqimaçilik, metallsozlik, oziq-ovqat sanoatlari. Ipak kti, poyabzal, mebel fkalari, konserva va göşt, sut ktlari, yoğmoy ekstrakt, pilla, paxta tozalaş, sirli idişlar, avtota'mirlaş va b. zavodlar, quriliş materiallari, şişa i.ç., matbaa korxonalari, mebelsozlik fkalari, «Panjşanbe» bozori faoliyat körsatadi.

20 dan ziyod umumiy ta'lim maktabi, 5 oliy öquv yurti, Tojikiston FAning, Respublika yozuvçilar uyuşmasining bölimlari, 10 dan ziyod örta maxsus bilim yurti, kasb-hunar bilim yurtlari, madaniyat saroyi, musiqali drama va xalq teatrlari, ölkaşunoslik muzeyi, madaniyat va istirohat boği, Toşxöja Asiriy nomidagi viloyat kutubxonasi, Tojikiston FAning Botanika boği, mexmonxonalar mavjud. Me'moriy yodgorliklardan Şayx Muslihiddin maqbarasi (14-a.), şahar qal'asi (Örda qoldiqlari, 7—8-a.lar) saklangan.

Nasriddin Mamanazarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХЎЖАНД (193691 й.ларда Ленинобод) — шаҳар, Тожикистон Республикаси Суғд вилояти маркази. Фарғона водийсининг ғарбий қисмида, Туркистон тизмаси билан Мўғултоғ ўртасида, Сирдарё бўйида жойлашган. Т.й. станцияси. Душанба ш.гача 341 км. Аэропорт бор. Аҳолиси 147 минг кишидан зиёд (2001), асосан, тожиклар ва ўзбеклар, шунингдек, рус, татар, украин, корейс, афғон, немис, қирғиз, туркман ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди.

X. Ўрта Осиёнинг энг қад. шаҳарларидан бўлиб, мил.ав. 1-минг йилликда вужудга келган. Археологик қазишмалар натижасида шаҳар ҳудудидан мил. ав. 6—4-а.ларга оид тарихий ашёлар топилган. Мил. ав. 329 й.да шаҳарни Александр Македониялик эгаллаган. Тарихий маълумотлар бўйича шаҳар 7-а. нинг 2-ярмида X. номи билан машҳур бўлган (X. орқали Хитойдан Европага Буюк ипак йўли ўтган). 8-а.да араб халифалиги, 13-а.да мўғуллар империяси, 14—15-а.ларда Темурийлар, 16-а. да Шайбонийлар, сўнгра Қўқон хонлиги тасарруфида бўлган.

1866 й.нинг 24 майида шаҳарни подшо Россияси қўшинлари босиб одди. X. 1924 й.да Ўрта Осиёда миллий давлат чегараланиши ўтказилгандан сўнг Ўзбекистон таркибига кирган, 1929 й. дан Тожикистон таркибига ўтказилган.

Ўтмишда Х.да кустарь ипакчилик ривожланган. Шаҳар савдо ва ҳунармандчилик маркази сифатида Буюк ипак йўлининг чорраҳасида Ўрта Осиёни Ҳиндистон, Эрон, Яқин Шарқ, Хитой ва Ўрта денгиз ҳавзасидаги мамлакатлар билан боғлаб туришда муҳим аҳамиятга эга бўлган. Шаҳардан ўнлаб тарихий шахслар, Темур Малик, мунажжим ва риёзиётшунос Абдумаҳмуди Хўжандий (10-а.), шоирлардан Маҳасти Хўжандий (12-а.), Камол Хўжандий (14- а.), Муҳаммадаминхўжа Кошиф (1825 — 87), Абдулло Фаёз (1847—1934), Асирий; географ ва сайёҳ Ҳожи Юсуф Мирфаёзов (1842— 1925), файласуф олим Муҳаммад Осимий (1920—96) ва б. етишиб чиққан.

X. — мамлакатнинг йирик иқтисодий ва маданият маркази. Саноатининг асосий тармоқлари — тўқимачилик, металлсозлик, озиқ-овқат саноатлари. Ипак кти, пойабзал, мебель фкалари, консерва ва гўшт, сут ктлари, ёғмой экстракт, пилла, пахта тозалаш, сирли идишлар, автотаъмирлаш ва б. заводлар, қурилиш материаллари, шиша и.ч., матбаа корхоналари, мебелсозлик фкалари, «Панжшанбе» бозори фаолият кўрсатади.

20 дан зиёд умумий таълим мактаби, 5 олий ўқув юрти, Тожикистон ФАнинг, Республика ёзувчилар уюшмасининг бўлимлари, 10 дан зиёд ўрта махсус билим юрти, касб-ҳунар билим юртлари, маданият саройи, мусиқали драма ва халқ театрлари, ўлкашунослик музейи, маданият ва истироҳат боғи, Тошхўжа Асирий номидаги вилоят кутубхонаси, Тожикистон ФАнинг Ботаника боғи, мехмонхоналар мавжуд. Меъморий ёдгорликлардан Шайх Муслиҳиддин мақбараси (14-а.), шаҳар қалъаси (Ўрда қолдиқлари, 7—8-а.лар) сакланган.

Насриддин Маманазаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.