Xöjayev Olim
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 291–292-b. — ziyouz.com
Xöjayev Olim (1910.24.9, Buxoro 1977.14.2, Moskva, Toşkentga dafn qilingan) — aktyor, rej., jamoat arbobi. Özbekiston xalq artisti (1948). Buxoro maorif bilim yurtini tugatgan (1929). 1929—77 y.lar Hamza teatrida aktyor (1975—77 y.lar direktor). 30-y.lar Kalaf (K. Gotssi, «Malikai Turandot»), Yarovoy (K. Trenyov, «Lyubov Yarovaya») kabi obrazlarni yaratdi. Yuksak ijroçilik mahorati, sahnaviy jozibasi, ma'noli va nafis harakatlari, talaffuzining ravon va ohangdorligi — san'atkorning öziga xos ijodiy tabiatini belgiladi. Ijodi davomida 100 dan ortiq obrazlar yaratdi. Ularning badiiy darajasi — aktyorning xarakterli rollardan kura, e'tiqodli, fozil va çuqur falsafiy fikrlaydigan, qat'iyatli şaxslar obrazini gavdalantirişga moyilligi köproq sezildi. Özbek teatri tarixidan oltin sahifa bölib örin olgan obrazlaridan biri Hamlet (U. Şekspir, «Hamlet»)dir. U yaratgan Hamlet kuçli ehtirosi va uluğvorligi bilan ajralib turadi (30 y. davomida uzluksiz ijro etgan). Aktyor Hamza (K. Yaşin, A. Umariy, «Hamza») obrazini yaratiş bilan ham öz ijodida alohida sahifa oçdi. Qahramoniga xos serğayrat harakatlar, şoirona tabiati, içki va taşqi qiyofasini oçişda Hamza bilan şaxsan taniş bölgani katta yordam berdi. Aktyor öz qahramonini ijtimoiypsixologik obraz darajasiga kötarib muvaffaqiyat qozondi («Uzbekfilm»da yaratilgan «Hamza» badiiy film»da ham Hamza obrazi X. tomonidan yaratilgan). «Alişer Navoiy» (Uyğun, I. Sulton) dramasidagi Navoiy obrazi nafaqat teatr tarixida, balki aktyor ijodida ham aloxida öringa ega. Xayotga çinakam ijodkor közi bilan qaragan, özbek xalqining porloq kelajagiga işonçini öz asarlarida ehtiros bilan kuylagan, davlat içidagi ijtimoiy ziddiyatlar, xalq va saroy örtasidagi qaramaqarşiliklarni aqlidrok kuçi bilan hal qilgan dovyurak şoir va uluğ mutafakkir qiyofasini yorqin gavdalantira oldi. Navoiy obrazini lirikfalsafiy yösinda hal etib, insoniy, ijtimoiy va ijodiy faoliyatini uning şoirlik tabiati bilan oçib berdi. X. bu rolni sahnada 25 y. davomida ijro etdi va Davlat mukofotiga sazovor böldi (1949). Karl Moor (F. Şiller, «Qaroqçilar»), Sattor (B. Rahmonov, «Yurak sirlari»), Çjin Gun (Van Şi Fu, «May tökildi»), Astrov (A. Çexov, «Vanya toğa»), Nolinakxa (R. Tagor, «Gang daryosining qizi»), Polvonov (S. Azimov, «Yulduzlar jamoli»), Sodiq Sobiroviç (Uyğun, «Qotil») kabi obrazlari aktyor ijodining yangi qirralarini oçdi. «Imon» (I. Sulton) dagi Komilov obrazi özining badiiy yaxlitligi, hayotiyligi bilan ajralib turadi. Obraz bilan aktyor örtasidagi uyğunlik, tengqurlik, ularning axloqiy, ma'naviy va insoniy qaraşlar jihatidan bir-biriga yaqinligi, inson psixologiyasini yaxşi bilişi san'atkorga sahnada ziyolining badiiy umumlaşma qiyofasini gavdalantirişga imkon berdi. X. Paratov (A. Ostrovskiy, «Sepsiz qiz»), Solihboy (Hamza, «Boy ila xizmatçi»), ayniqsa, Yago, Yuliy Sezar (U. Şekspir, «Otello», «Yuliy Sezar») kabi salbiy obrazlarni mohirona talqin etdi. Aktyor saxnada yaratgan yirik obrazlaridan yana biri Qirol Lir (U. Şekspir, «Qirol Lir») bölib, bu obrazni aktyor psixologik ötkir, ijtimoiy, falsafiy va ğoyaviy mazmunga töla tarzda gavdalantirdi. Salvador Alyende (V. Çiçkov, «Çili, senga işonaman»), Kreont (Sofokl, «Antigona»), Mattias Klauzen (N. Gauptman, «Quyoş botiş arafasida») kabi ğoyaviybadiiy mukammal obrazlarni aktyor umrining sönggi yillarida yaratgan.
X. rejissyor sifatida «May tökildi» (Van Şi Fu), «Abu Rayhon Beruniy» (Uyğun), «Yurak sirlari» (B. Rahmonov), «Boy ila xizmatçi» (Hamza, Bolgariyaning Xaskovo teatrida) singari spektakllarni sahnalaştirgan. Kinoda Hakimboyvaçça («Qutluğ qon»), Davronbek («Farzandlar»), Obiliy («Umid») kabi rollari bilan tanildi. Özbekiston teatr arboblari uyuşmasining raisi (1955—77). Hamza nomidagi Özbekiston Davlat mukofoti laureati (1967). Vafotidan söng «Buyuk xizmatlari uçun» ordeni bilan mukofotlangan (2002).
Sirdaryo teatri, Buxoro madaniyat kolleji, Toşkent örta maktablaridan biriga X. nomi berilgan.
Ad.: Feldman Ya. S, Olim Xöjayev, T., 1961.
Frunze Jörayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХЎЖАЕВ Олим (1910.24.9, Бухоро 1977.14.2, Москва, Тошкентга дафн қилинган) — актёр, реж., жамоат арбоби. Ўзбекистон халқ артисти (1948). Бухоро маориф билим юртини тугатган (1929). 1929—77 й.лар Ҳамза театрида актёр (1975—77 й.лар директор). 30-й.лар Калаф (К. Гоцци, «Маликаи Турандот»), Яровой (К. Тренёв, «Любовь Яровая») каби образларни яратди. Юксак ижрочилик маҳорати, саҳнавий жозибаси, маъноли ва нафис ҳаракатлари, талаффузининг равон ва оҳангдорлиги — санъаткорнинг ўзига хос ижодий табиатини белгилади. Ижоди давомида 100 дан ортиқ образлар яратди. Уларнинг бадиий даражаси — актёрнинг характерли роллардан кура, эътиқодли, фозил ва чуқур фалсафий фикрлайдиган, қатъиятли шахслар образини гавдалантиришга мойиллиги кўпроқ сезилди. Ўзбек театри тарихидан олтин саҳифа бўлиб ўрин олган образларидан бири Ҳамлет (У. Шекспир, «Ҳамлет»)дир. У яратган Ҳамлет кучли эҳтироси ва улуғворлиги билан ажралиб туради (30 й. давомида узлуксиз ижро этган). Актёр Ҳамза (К. Яшин, А. Умарий, «Ҳамза») образини яратиш билан ҳам ўз ижодида алоҳида саҳифа очди. Қаҳрамонига хос серғайрат ҳаракатлар, шоирона табиати, ички ва ташқи қиёфасини очишда Ҳамза билан шахсан таниш бўлгани катта ёрдам берди. Актёр ўз қаҳрамонини ижтимоийпсихологик образ даражасига кўтариб муваффақият қозонди («Узбекфильм»да яратилган «Ҳамза» бадиий фильм»да ҳам Ҳамза образи X. томонидан яратилган). «Алишер Навоий» (Уйғун, И. Султон) драмасидаги Навоий образи нафақат театр тарихида, балки актёр ижодида ҳам алохида ўринга эга. Хаётга чинакам ижодкор кўзи билан қараган, ўзбек халқининг порлоқ келажагига ишончини ўз асарларида эҳтирос билан куйлаган, давлат ичидаги ижтимоий зиддиятлар, халқ ва сарой ўртасидаги қарамақаршиликларни ақлидрок кучи билан ҳал қилган довюрак шоир ва улуғ мутафаккир қиёфасини ёрқин гавдалантира олди. Навоий образини лирикфалсафий йўсинда ҳал этиб, инсоний, ижтимоий ва ижодий фаолиятини унинг шоирлик табиати билан очиб берди. X. бу ролни саҳнада 25 й. давомида ижро этди ва Давлат мукофотига сазовор бўлди (1949). Карл Моор (Ф. Шиллер, «Қароқчилар»), Саттор (Б. Раҳмонов, «Юрак сирлари»), Чжин Гун (Ван Ши Фу, «Май тўкилди»), Астров (А. Чехов, «Ваня тоға»), Нолинакха (Р. Тагор, «Ганг дарёсининг қизи»), Полвонов (С. Азимов, «Юлдузлар жамоли»), Содиқ Собирович (Уйғун, «Қотил») каби образлари актёр ижодининг янги қирраларини очди. «Имон» (И. Султон) даги Комилов образи ўзининг бадиий яхлитлиги, ҳаётийлиги билан ажралиб туради. Образ билан актёр ўртасидаги уйғунлик, тенгқурлик, уларнинг ахлоқий, маънавий ва инсоний қарашлар жиҳатидан бир-бирига яқинлиги, инсон психологиясини яхши билиши санъаткорга саҳнада зиёлининг бадиий умумлашма қиёфасини гавдалантиришга имкон берди. X. Паратов (А. Островский, «Сепсиз қиз»), Солиҳбой (Ҳамза, «Бой ила хизматчи»), айниқса, Яго, Юлий Цезарь (У. Шекспир, «Отелло», «Юлий Цезарь») каби салбий образларни моҳирона талқин этди. Актёр сахнада яратган йирик образларидан яна бири Қирол Лир (У. Шекспир, «Қирол Лир») бўлиб, бу образни актёр психологик ўткир, ижтимоий, фалсафий ва ғоявий мазмунга тўла тарзда гавдалантирди. Сальвадор Альенде (В. Чичков, «Чили, сенга ишонаман»), Креонт (Софокл, «Антигона»), Маттиас Клаузен (Н. Гауптман, «Қуёш ботиш арафасида») каби ғоявийбадиий мукаммал образларни актёр умрининг сўнгги йилларида яратган.
X. режиссёр сифатида «Май тўкилди» (Ван Ши Фу), «Абу Райҳон Беруний» (Уйғун), «Юрак сирлари» (Б. Раҳмонов), «Бой ила хизматчи» (Ҳамза, Болгариянинг Хасково театрида) сингари спектаклларни саҳналаштирган. Кинода Ҳакимбойвачча («Қутлуғ қон»), Давронбек («Фарзандлар»), Обилий («Умид») каби роллари билан танилди. Ўзбекистон театр арбоблари уюшмасининг раиси (1955—77). Ҳамза номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти лауреати (1967). Вафотидан сўнг «Буюк хизматлари учун» ордени билан мукофотланган (2002).
Сирдарё театри, Бухоро маданият коллежи, Тошкент ўрта мактабларидан бирига X. номи берилган.
Ад.: Фельдман Я. С, Олим Хўжаев, Т., 1961.
Фрунзе Жўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.