Xoksor
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 169-b. — ziyouz.com
Xoksor (taxallusi; ismi Muhammad Rizo) (taxm. 1760 — Xiva — 19-a.ning 1-yarmi) — özbek tilşunosi, şoir. Xiva va Buxoro madrasalarida tahsil olib, arab va fors tillarini mukammal örgangan. X. «Muntaxab ulluğot» («Tanlangan sözlar», 1799) va «Zubd ulluğot» («Sara, tanlab olingan sözlar», 1840) kabi ilmiy luğatlar yaratgan, lirik şe'rlar yozgan. X.ning «Muntaxab ulluğot» asarini şartli ravişda «Arabça—forsça— özbekça luğat» deb aytiş mumkin, çunki unda asosan Navoiy asarlarida, şuningdek, Navoiydan oldin yoki keyin ötgan, fors va turkiy tillarda ijod qilgan ba'zi mumtoz şoirlarning asarlarida uçrovçi arabça, forsça va tuşunilişi qiyin bölgan turkiy sözlar izohlangan. Bunday sözlarning ma'nosini oydinlaştiriş uçun turli uslublarda yozilgan turkiy va forsiy adabiyot namunalaridan misollar keltirilgan. Uşbu lugatdan turli kasb-hunarlarga, ijtimoiyiqtisodiy va tabiiy fanlarga doir köplab söz va terminlar ham örin olgan. Şu jihatdan «Muntaxab ulluğot» 18-a. ilmiy terminologiyasini örganişda muhim manba qisoblanadi. X.ning 2asari «Zubd ullugot»da fors, özbek tillaridagi tuşunilişi qiyin sözlarning izohi berilib, ularning qaysi tilga mansubligi körsatilgan.
X.ning 2 şe'ri — «Muntaxab ullugot»ga va bir muxammasi Özbekiston FA Şarqşunoslik intida saqlanayotgan (inv. № 1157) bayozga kiritilgan.
X. asarlarining 10 dan ortiq nusxalari Özbekiston FA Şarqşunoslik inti (inv. №275, 427, 428, 1203, 1681, 3852, 4010, 4367), SanktPeterburgdagi Şarqşunoslik inti (inv. №1818) qölyozmalar fondida saqlanadi.
Ad.: Abdullayev V.A., Xoksor va Nişotiy, Samarqand, 1960; Şerbak A.M., Grammatika starouzbekskogo yazika, M.— L., 1962; Tursunov U., Örinboyev B., Özbek adabiy tili tarixi, T., 1982.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОКСОР (тахаллуси; исми Муҳаммад Ризо) (тахм. 1760 — Хива — 19-а.нинг 1-ярми) — ўзбек тилшуноси, шоир. Хива ва Бухоро мадрасаларида таҳсил олиб, араб ва форс тилларини мукаммал ўрганган. X. «Мунтахаб уллуғот» («Танланган сўзлар», 1799) ва «Зубд уллуғот» («Сара, танлаб олинган сўзлар», 1840) каби илмий луғатлар яратган, лирик шеърлар ёзган. Х.нинг «Мунтахаб уллуғот» асарини шартли равишда «Арабча—форсча— ўзбекча луғат» деб айтиш мумкин, чунки унда асосан Навоий асарларида, шунингдек, Навоийдан олдин ёки кейин ўтган, форс ва туркий тилларда ижод қилган баъзи мумтоз шоирларнинг асарларида учровчи арабча, форсча ва тушунилиши қийин бўлган туркий сўзлар изоҳланган. Бундай сўзларнинг маъносини ойдинлаштириш учун турли услубларда ёзилган туркий ва форсий адабиёт намуналаридан мисоллар келтирилган. Ушбу лугатдан турли касб-ҳунарларга, ижтимоийиқтисодий ва табиий фанларга доир кўплаб сўз ва терминлар ҳам ўрин олган. Шу жиҳатдан «Мунтахаб уллуғот» 18-а. илмий терминологиясини ўрганишда муҳим манба қисобланади. Х.нинг 2асари «Зубд уллугот»да форс, ўзбек тилларидаги тушунилиши қийин сўзларнинг изоҳи берилиб, уларнинг қайси тилга мансублиги кўрсатилган.
Х.нинг 2 шеъри — «Мунтахаб уллугот»га ва бир мухаммаси Ўзбекистон ФА Шарқшунослик интида сақланаётган (инв. № 1157) баёзга киритилган.
X. асарларининг 10 дан ортиқ нусхалари Ўзбекистон ФА Шарқшунослик инти (инв. №275, 427, 428, 1203, 1681, 3852, 4010, 4367), СанктПетербургдаги Шарқшунослик инти (инв. №1818) қўлёзмалар фондида сақланади.
Ад.: Абдуллаев В.А., Хоксор ва Нишотий, Самарқанд, 1960; Шербак A.M., Грамматика староузбекского языка, М.— Л., 1962; Турсунов У., Ўринбоев Б., Ўзбек адабий тили тарихи, Т., 1982.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.