Xomtok

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 179-b. — ziyouz.com

Xomtok — Tokni parvariş qiliş usullaridan biri; kuzgi va bahorgi tok kesişning davomi. X. qilingan tok havo, yoruğlik va quyoş nuridan töla foydalanadi, kasallikka kam çalinadi; novda va mevalari yaxşi rivojlanadi, pişib yetiladi, hosil köpayadi.

Tok, asosan, 2 marta X. qilinadi. Birinçi X. tok şöra çiqarib, hosilli va hosilsiz novdalar farklana boşlagandan gullagunga qadar («şöra xomtok»), ikkinçi X. tok gullab, ğöralar moşdek bölganda («ğöra xomtok») qilinadi. Şöra xomtokda kundadan ösib çiqqan baquvvat novdalardan 3— 4 tasi qoldirilib (ular qarigan zanglarni yoşartirişda foydalaniladi), qolganlari kesib taşlanadi, endigina gulga kirayotgan hosilli novdalarning uçini çilpiş hosildorlikni va hosil sifatini oşiradi (novdalar vaqtinçalik ösişdan töxtab, oziq moddalar şöra va gullarning rivojlanişiga sarf böladi). «Ğöra xomtok» da birinçi X.dan qolgan hosilsiz, ortiqça ziç va noörin ösgan, asosiy novdalar va şu yilgi novdaning qöltiğidan ösib çiqqan baçki novdalar olib taşlanadi.

X. ni ötkaziş tok navi, agrotexnika tadbirlari, obhavo va yer şaroitlariga boğliq. Kuçli ösuvçi tok navlari X. qilinganda ortikça novdalar olinib, siyraklaştiriladi. Tok örtaça ösib, hosil yaxşi bölsa, novdalari tarab boğlab qöyiladi. Suyet ösgan tokning barg va novdalari oz bölib, ularni ortiqça siyraklaştiriş hosilni oftobdan zararlanişga olib kelişi mumkin. X.da barglarni köplab va palapartiş yulib taşlaş yaramaydi. Çunki, barg siyraklaşea, hosilli novdalarga oziq moddalarning kelişi susayadi, yulingan barg qöltiğidagi kurtak zararlanadi. X.dan keyin qoddirilgan novdalar tezda nam çipta bilan bağazlarga boğlanadi, aks holda ular salgina şamolda ham sinib ketadi.

Jamoliddin Fayziyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХОМТОК — Токни парвариш қилиш усулларидан бири; кузги ва баҳорги ток кесишнинг давоми. X. қилинган ток ҳаво, ёруғлик ва қуёш нуридан тўла фойдаланади, касалликка кам чалинади; новда ва мевалари яхши ривожланади, пишиб етилади, ҳосил кўпаяди.

Ток, асосан, 2 марта X. қилинади. Биринчи X. ток шўра чиқариб, ҳосилли ва ҳосилсиз новдалар фарклана бошлагандан гуллагунга қадар («шўра хомток»), иккинчи X. ток гуллаб, ғўралар мошдек бўлганда («ғўра хомток») қилинади. Шўра хомтокда кундадан ўсиб чиққан бақувват новдалардан 3— 4 таси қолдирилиб (улар қариган зангларни ёшартиришда фойдаланилади), қолганлари кесиб ташланади, эндигина гулга кираётган ҳосилли новдаларнинг учини чилпиш ҳосилдорликни ва ҳосил сифатини оширади (новдалар вақтинчалик ўсишдан тўхтаб, озиқ моддалар шўра ва гулларнинг ривожланишига сарф бўлади). «Ғўра хомток» да биринчи Х.дан қолган ҳосилсиз, ортиқча зич ва ноўрин ўсган, асосий новдалар ва шу йилги новданинг қўлтиғидан ўсиб чиққан бачки новдалар олиб ташланади.

X. ни ўтказиш ток нави, агротехника тадбирлари, обҳаво ва ер шароитларига боғлиқ. Кучли ўсувчи ток навлари X. қилинганда ортикча новдалар олиниб, сийраклаштирилади. Ток ўртача ўсиб, ҳосил яхши бўлса, новдалари тараб боғлаб қўйилади. Сует ўсган токнинг барг ва новдалари оз бўлиб, уларни ортиқча сийраклаштириш ҳосилни офтобдан зарарланишга олиб келиши мумкин. Х.да баргларни кўплаб ва палапартиш юлиб ташлаш ярамайди. Чунки, барг сийраклашеа, ҳосилли новдаларга озиқ моддаларнинг келиши сусаяди, юлинган барг қўлтиғидаги куртак зарарланади. Х.дан кейин қоддирилган новдалар тезда нам чипта билан бағазларга боғланади, акс ҳолда улар салгина шамолда ҳам синиб кетади.

Жамолиддин Файзиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.