Xon

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 180-b. — ziyouz.com

Xon — turkiy va möğul xalqlari hukmdorlari unvoni. Dastlab qabila sard ori, keyinçalik oliy hukmdorni anglatgan. Saljuqiplar va xorazmşohlar davrida X. viloyat, şahar hokimi yoxud darajasiga kura amir yoki malik lavozimlariga nisbatan yuqori hisoblangan, ayni paytda, mamlakat boşliği sultonga tobe bölgan turkiy boşlikni bildirgan. X. arelon, buğra singari sözlar bilan birikib qoraxoniylar davlati hukmdorlarini anglatgan. Möğul imperiyasiga asos solgan Temuçin «Çingizxon» unvonini qabul qilgan. Imperiya hududida taşkil topgan ulus hukmdorlari ham X. deb nomlangan. Çingizxon vafotidan söng, saltanat taxtiga ötirgan çingiziylarga qoon unvoni berilgan. Möğul hukmronligi davrida Eronda nomusulmon hukmdorlar X., musulmon hukmdorlar esa, sulton deb atalgan. Temuriylarda Çingizxon sulolasiga daxldor şaxslar X. unvoni bilan yuritilgan. Şayboniylarsa X. hukmdor yoki taxt vorisini, sulton esa şahzodani ifodalagan. Safaviylar davrida X. unvoni viloyat boşliqlari — amirlarga berilgan va ular öz rutbalariga köra, 3tabaqali zodagonlar sifatida e'tirof etilgan.

Ayni vaqtda X. Eron va Afğonis,tonning turli köçmançi va yarim köçmançi qabilalari orasida kabila yoki uruğ sardori unvoni tarzida şuhrat topgan. Qöqon va Xiva xonligi hukmdorlari ham özlarini X. deb ataşgan. Bu nom ularning çingiziylar bilan qarindoşlik riştalari mavjudligiga ham işora hisoblangan. Qojarlar davlatida (19-a.) turli darajadagi harbiy va ma'muriy amaldorlar, Hindistondagi musulmon davlatlarida turli martabadagi mansabdorlar ham X. deb yuritilgan.

Ad.:Bartold V. V., Soçineniya, t.2., ç. 1, M., 1963; Dadabayev X., Obşestvennopolitiçeskaya i sotsialnoekonomiçeskaya terminologiya v tyurkoyaziçnix pamyatnikax XIXIV vv., T., 1991.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХОН — туркий ва мўғул халқлари ҳукмдорлари унвони. Дастлаб қабила сард ори, кейинчалик олий ҳукмдорни англатган. Салжуқиплар ва хоразмшоҳлар даврида X. вилоят, шаҳар ҳокими ёхуд даражасига кура амир ёки малик лавозимларига нисбатан юқори ҳисобланган, айни пайтда, мамлакат бошлиғи султонга тобе бўлган туркий бошликни билдирган. X. арелон, буғра сингари сўзлар билан бирикиб қорахонийлар давлати ҳукмдорларини англатган. Мўғул империясига асос солган Темучин «Чингизхон» унвонини қабул қилган. Империя ҳудудида ташкил топган улус ҳукмдорлари ҳам X. деб номланган. Чингизхон вафотидан сўнг, салтанат тахтига ўтирган чингизийларга қоон унвони берилган. Мўғул ҳукмронлиги даврида Эронда номусулмон ҳукмдорлар X., мусулмон ҳукмдорлар эса, султон деб аталган. Темурийларда Чингизхон сулоласига дахлдор шахслар X. унвони билан юритилган. Шайбонийларца X. ҳукмдор ёки тахт ворисини, султон эса шаҳзодани ифодалаган. Сафавийлар даврида X. унвони вилоят бошлиқлари — амирларга берилган ва улар ўз рутбаларига кўра, 3табақали зодагонлар сифатида эътироф этилган.

Айни вақтда X. Эрон ва Афғонис,тоннинг турли кўчманчи ва ярим кўчманчи қабилалари орасида кабила ёки уруғ сардори унвони тарзида шуҳрат топган. Қўқон ва Хива хонлиги ҳукмдорлари ҳам ўзларини X. деб аташган. Бу ном уларнинг чингизийлар билан қариндошлик ришталари мавжудлигига ҳам ишора ҳисобланган. Қожарлар давлатида (19-а.) турли даражадаги ҳарбий ва маъмурий амалдорлар, Ҳиндистондаги мусулмон давлатларида турли мартабадаги мансабдорлар ҳам X. деб юритилган.

Ад.:Бартольд В. В., Сочинения, т.2., ч. 1, М., 1963; Дадабаев X., Общественнополитическая и социальноэкономическая терминология в тюркоязычных памятниках XIXIV вв., Т., 1991.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.