Xonadon xöjaligi
Manba: ÖzME, Qöşimça (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 80–81-b. — ziyouz.com
Xonadon xöjaligi - öz iste'molini birgalikda qondiriş yölida pul daromadlari va moddiy mablağlarini ixtiyoriy ravişda birlaştirgan, >y rözğori umumiy bölgan kişilar gu-ruhi. X.x. oila asosida taşkil topadi. Biroq u oila a'zosi bölmagan kişilarni, çunonçi oilasi yöqtarni, xonadonda yaşovçi xizmatçilar, enagalar, murabbiylar, uy öqituvçilari va tarbiyaçilarni ham öz içita oladi. Bir özi mustaqil yaşaydigan söqqaboş (oilasiz) kişilar ham X.x.ni taşkil etadi. X.x.ning asosiy belgilari xona-don a'zolari byudjetining umumiyligi (töliq yoki qisman), rözgorining bir bölişi, doimiy birga yaşaşi va ovqatlanişi. X.x. xalqaro statistikada qabul qilingan muhim statistik birlik hisoblanadi.
X.x. turli mezonlarga qarab guruhlaştiriladi. Ijtimoiy-demografik mezonga köra — söqqaboşlar xonadoni, bir oilali xonadon, köp oilali xona-don, oila a'zolaridan taşqari begonalarni ham birlaştiruvçi xonadonlarga; ijtimoiy ahvoli mezoniga köra — işçi, xizmatçi, dehqon, tadbirkor va pensionerlar xonadonlariga; daromadi miqdori mezoniga köra — öta kambağallar, kambağallar, örta hollar, boylar va öta boylar xonadonlariga bölinadi.
X.x. firmalarga bozor orqali turly resurslarni, çunonçi mehnat resurslari, moliya resurslari va kapital resurslarni yetkazib beradi, firmalardan esa tovar va xizmatlarni sotib oladi, davlat körsatadigan ijtimoiy, ya'ni bepul xizmatlardan foydalanadi.
X.x. iqtisodiyotda soliq tölaş, iste'-molçi böliş va jamğarma hosil etişdek vazifalarni bajaradi. Bulardan asosiysi iste'molçi bölişdir. Xonadon ahli davlatga tögri va efi soliqlarni tölaydi, bu esa byudjet uçun asosiy daromad manbai hisoblanadi. Köpçilik mamlakatlarda yaratilgan yalpi içki mahsulotning yarmidan köpi X.x.da iste'mol etiladi (2003 y. Özbekistondagi X.x. iste'moliga yalpi içki mahsu-lotning 58,6% töğri keldi).
Özbekistonda X.x. daromad manbalari mehnatdan va mol-mulkdan, tadbirkorlikdan olingan va davlat transfertlaridan, tomorqa daromadidan iborat. Bular amaliyotda iş haqi, foyda, foiz, dvidend, ijara haqi, tomorqadan tuşum, pensiya, nafaqa va stipendiya kabilardan iborat böladi. Daromadlarning asosiy qismi iste'molga yönaltiriladi. 2003 y.da Özbekistonda bir örtaça xonadonga hisoblangan iste'mol sarfi 1,1 mln. sömni taşkil etdi.
Biroq X.x. iste'molining bir qismi natural (moddiy) şaklga ega böladi, ya'ni xonadonlar özi işlab çiqargan oziq-ovqat mahsulotlarini özlari iste'mol etadilar. Natural iste'mol köpinça dehqonlar va fermerlar xonadoniga xos böladi. Özbekiston xonadonlari natural iste'mol hissasining kattaligi bilan tavsiflanadi (20—25%). X.x. iste'molining hajmi uning topgan pul daromadiga, natural tuşumlar miqdoriga, xonadondagi işlovçilar (daromadiga ega bölganlar) va boqimandalar (qaramoğdagilar) soniga boğliq.
Xonadonning iste'mol xarajatlari demografik tarkibdan taşqari uning daromad manbalariga, qaysi toifaga mansubligiga ham bogliq. Iste'molning miqdori va tarkibi jihatdan X.x. quyidagiça tartiblanadi: tadbirkorlar, xizmatçilar, işçilar, dehqonlar va pensionerlar xonadonlari.
X.x. iste'molining tarkiban farqlanişi hududiy iqtisodiy salohiyatga qarab daromadlarning farqlanişi, kasbkor, yaşaş şaroiti va turmuş tarzining har xil bölişga ham bogliq. X.x. iste'moli bozor hajmini belgilovçi asosiy omil hisoblanadi, uning tovar bozoridagi talabi jami talabning 50—60% ni taşkil etadi. Iste'mol uçun X.x. xaridining ortib borişi iqtisodiyot uçun ijobiy holat hisoblanadi.
X.x. iste'moli 2 xil gavsifga ega. Biri iste'molning mutlaq hajmi, ya'ni iste'molga hammasi bölib qança pul ketişi. Ikkinçisi, iste'-molning nisbiy jihati, ya'ni iste'mol sarfi daromadning qanday qismiga teng bölişi (iste'molga moyillik koeffitsiyentini — Ik). Buni aniqlaş uçun jami iste'mol sarflari (Is) daromad (D) bilan taqqoslanadi (Ik —d4. Agar xonadon daromadi, 1 mln. bölib, şundan 800 mingi iste'molga sarflansa, iste'molga moyillik böladi. Bu koeffiniyent har doim 1 dan kiçik böladi, çunki xonadon hamma daromadini iste'molga sarflab yubormay, uning bir qismini jamğarib boradi.
X.x.ning daromadi uniş,.iste'mol sarflaridan ortib qolgan taqdirda jamğarma hosil böladi. Şu sababli jamğariş köpinça öziga töq xona-donlarga xos. Jamğarişga moyillik koeffitsiyent (Kj) bilan ölçanadi
(Kj = d-). Bu jamğariş (J) daromadning (D) qanday qismiga tengligini bildiradi. Jamğarişga moy-illik ortsa bu körsatkiç 0,1 dan köp, agar aksi.yuz bersa u 0,1 dan kam böladi.
Özbekistonda X.x.larining jamğarişga moyillik koeffitsiyenti 2001 y. 0,53 bölsa, 2004 y. kelib 0,153 yetdi. X.x. jamğarmasi 2 qismga ajraladi: investiiiyalangan va investitsiyalanmagan jamğarma. X.x. inventitsiyasi moddiy va moliyaviy aktivlar hosil etişga yönaltiriladi. Birinçi holda xonadon biznesda moddiy *kapital hosil etiladi, ya'ni imoratlar quriladi yoki ijaraga olinadi, asbob-uskuna, turli aşyolar xarid qilinadi. Dehqon xonadonida bu mahsuldor hayvonlarni köpaytiriş, xöjalik obyektlarini qurişga pul sarflaşdan iborat bölib, noiste'mol tavsifidagi xara-jatlarni yuzaga keltiradi. Ikkinçi holda xonadon puli bankda jamğariladi, aksiya va obligatsiya olişga sarflanadi. 2003 y.da Özbekistondagi X.x.laridan çiqqan aksiya egalari 1.2 mln. nafar bölib, xonadon axlining 4% ni taşkil etdi. Investipion faollik oşgan yerda X.x. qölidagi umuman aktiv hosil etmandigan pul qoldiği qisqarib boradi. Özbekistonda bunday pullar 2001 y.da X.x. daroma-dining 3% ni, 2004 y.ga kelib 1% ni taşkil etdi.
X.x.ning investitsiya faolligi mamlakatning iqtisodny garaqqiyoti darajasiga va investitsiyalarda muqobil tanlovning borligiga boğliq. Şu sababli iqtisodiyot rivojlangan joyda X.x.ning jami investitsiyalardagi hissasi ortib boradi. Ayni payda X.x. iste'moli hajmi katta bölganidan bu milliy bozorni kengaytirib, iqtisodiy ösiş uçun qulay şaroit hozirlaydi.
Hojimurod Ahmadjonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОНАДОН ХЎЖАЛИГИ - ўз истеъмолини биргаликда қондириш йўлида пул даромадлари ва моддий маблағларини ихтиёрий равишда бирлаштирган, >й рўзғори умумий бўлган кишилар гу-руҳи. Х.х. оила асосида ташкил топади. Бироқ у оила аъзоси бўлмаган кишиларни, чунончи оиласи йўқтарни, хонадонда яшовчи хизматчилар, энагалар, мураббийлар, уй ўқитувчилари ва тарбиячиларни ҳам ўз ичита олади. Бир ўзи мустақил яшайдиган сўққабош (оиласиз) кишилар ҳам Х.х.ни ташкил этади. Х.х.нинг асосий белгилари хона-дон аъзолари бюджетининг умумийлиги (тўлиқ ёки қисман), рўзгорининг бир бўлиши, доимий бирга яшаши ва овқатланиши. Х.х. халқаро статистикада қабул қилинган муҳим статистик бирлик ҳисобланади.
Х.х. турли мезонларга қараб гуруҳлаштирилади. Ижтимоий-демографик мезонга кўра — сўққабошлар хонадони, бир оилали хонадон, кўп оилали хона-дон, оила аъзоларидан ташқари бегоналарни ҳам бирлаштирувчи хонадонларга; ижтимоий аҳволи мезонига кўра — ишчи, хизматчи, деҳқон, тадбиркор ва пенсионерлар хонадонларига; даромади миқдори мезонига кўра — ўта камбағаллар, камбағаллар, ўрта ҳоллар, бойлар ва ўта бойлар хонадонларига бўлинади.
Х.х. фирмаларга бозор орқали турлй ресурсларни, чунончи меҳнат ресурслари, молия ресурслари ва капитал ресурсларни етказиб беради, фирмалардан эса товар ва хизматларни сотиб олади, давлат кўрсатадиган ижтимоий, яъни бепул хизматлардан фойдаланади.
Х.х. иқтисодиётда солиқ тўлаш, истеъ-молчи бўлиш ва жамғарма ҳосил этишдек вазифаларни бажаради. Булардан асосийси истеъмолчи бўлишдир. Хонадон аҳли давлатга тўгри ва эфи солиқларни тўлайди, бу эса бюджет учун асосий даромад манбаи ҳисобланади. Кўпчилик мамлакатларда яратилган ялпи ички маҳсулотнинг ярмидан кўпи Х.х.да истеъмол этилади (2003 й. Ўзбекистондаги Х.х. истеъмолига ялпи ички маҳсу-лотнинг 58,6% тўғри келди).
Ўзбекистонда Х.х. даромад манбалари меҳнатдан ва мол-мулкдан, тадбиркорликдан олинган ва давлат трансфертларидан, томорқа даромадидан иборат. Булар амалиётда иш ҳақи, фойда, фоиз, двиденд, ижара ҳақи, томорқадан тушум, пенсия, нафақа ва стипендия кабилардан иборат бўлади. Даромадларнинг асосий қисми истеъмолга йўналтирилади. 2003 й.да Ўзбекистонда бир ўртача хонадонга ҳисобланган истеъмол сарфи 1,1 млн. сўмни ташкил этди.
Бироқ Х.х. истеъмолининг бир қисми натурал (моддий) шаклга эга бўлади, яъни хонадонлар ўзи ишлаб чиқарган озиқ-овқат маҳсулотларини ўзлари истеъмол этадилар. Натурал истеъмол кўпинча деҳқонлар ва фермерлар хонадонига хос бўлади. Ўзбекистон хонадонлари натурал истеъмол ҳиссасининг катталиги билан тавсифланади (20—25%). Х.х. истеъмолининг ҳажми унинг топган пул даромадига, натурал тушумлар миқдорига, хонадондаги ишловчилар (даромадига эга бўлганлар) ва боқимандалар (қарамоғдагилар) сонига боғлиқ.
Хонадоннинг истеъмол харажатлари демографик таркибдан ташқари унинг даромад манбаларига, қайси тоифага мансублигига ҳам боглиқ. Истеъмолнинг миқдори ва таркиби жиҳатдан Х.х. қуйидагича тартибланади: тадбиркорлар, хизматчилар, ишчилар, деҳқонлар ва пенсионерлар хонадонлари.
Х.х. истеъмолининг таркибан фарқланиши ҳудудий иқтисодий салоҳиятга қараб даромадларнинг фарқланиши, касбкор, яшаш шароити ва турмуш тарзининг ҳар хил бўлишга ҳам боглиқ. Х.х. истеъмоли бозор ҳажмини белгиловчи асосий омил ҳисобланади, унинг товар бозоридаги талаби жами талабнинг 50—60% ни ташкил этади. Истеъмол учун Х.х. харидининг ортиб бориши иқтисодиёт учун ижобий ҳолат ҳисобланади.
Х.х. истеъмоли 2 хил гавсифга эга. Бири истеъмолнинг мутлақ ҳажми, яъни истеъмолга ҳаммаси бўлиб қанча пул кетиши. Иккинчиси, истеъ-молнинг нисбий жиҳати, яъни истеъмол сарфи даромаднинг қандай қисмига тенг бўлиши (истеъмолга мойиллик коэффициентини — Ик). Буни аниқлаш учун жами истеъмол сарфлари (Ис) даромад (Д) билан таққосланади (Ик —д4. Агар хонадон даромади, 1 млн. бўлиб, шундан 800 минги истеъмолга сарфланса, истеъмолга мойиллик бўлади. Бу коэффиниент ҳар доим 1 дан кичик бўлади, чунки хонадон ҳамма даромадини истеъмолга сарфлаб юбормай, унинг бир қисмини жамғариб боради.
Х.х.нинг даромади униш,.истеъмол сарфларидан ортиб қолган тақдирда жамғарма ҳосил бўлади. Шу сабабли жамғариш кўпинча ўзига тўқ хона-донларга хос. Жамғаришга мойиллик коэффициент (Кж) билан ўлчанади
(Кж = д-). Бу жамғариш (Ж) даромаднинг (Д) қандай қисмига тенглигини билдиради. Жамғаришга мой-иллик ортса бу кўрсаткич 0,1 дан кўп, агар акси.юз берса у 0,1 дан кам бўлади.
Ўзбекистонда Х.х.ларининг жамғаришга мойиллик коэффициенти 2001 й. 0,53 бўлса, 2004 й. келиб 0,153 етди. Х.х. жамғармаси 2 қисмга ажралади: инвестииияланган ва инвестицияланмаган жамғарма. Х.х. инвентицияси моддий ва молиявий активлар ҳосил этишга йўналтирилади. Биринчи ҳолда хонадон бизнесда моддий *капитал ҳосил этилади, яъни иморатлар қурилади ёки ижарага олинади, асбоб-ускуна, турли ашёлар харид қилинади. Деҳқон хонадонида бу маҳсулдор ҳайвонларни кўпайтириш, хўжалик объектларини қуришга пул сарфлашдан иборат бўлиб, ноистеъмол тавсифидаги хара-жатларни юзага келтиради. Иккинчи ҳолда хонадон пули банкда жамғарилади, акция ва облигация олишга сарфланади. 2003 й.да Ўзбекистондаги Х.х.ларидан чиққан акция эгалари 1.2 млн. нафар бўлиб, хонадон ахлининг 4% ни ташкил этди. Инвестипион фаоллик ошган ерда Х.х. қўлидаги умуман актив ҳосил этмандиган пул қолдиғи қисқариб боради. Ўзбекистонда бундай пуллар 2001 й.да Х.х. дарома-дининг 3% ни, 2004 й.га келиб 1% ни ташкил этди.
Х.х.нинг инвестиция фаоллиги мамлакатнинг иқтисоднй гараққиёти даражасига ва инвестицияларда муқобил танловнинг борлигига боғлиқ. Шу сабабли иқтисодиёт ривожланган жойда Х.х.нинг жами инвестициялардаги ҳиссаси ортиб боради. Айни пайда Х.х. истеъмоли ҳажми катта бўлганидан бу миллий бозорни кенгайтириб, иқтисодий ўсиш учун қулай шароит ҳозирлайди.
Ҳожимурод Аҳмаджонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.