Xonanda ovozi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 182-b. — ziyouz.com
Xonanda ovozi — odamning ovoz a'zolari yordamida musiqali tovuşlarni hosil qiliş qobiliyati. Musiqa uquvi rivoji natijasida bolalik davridan qaror topadi; olçtda, 13 yoşida yetilib, töliq hajmi (1,5 oktava) ga erişadi. Uğil bolalar X.o. rastalik davridan keyin bir oktava pasayib yöğonlaşadi, özgaradi, ba'zan xonandalik xususiyatlari ham yöqoladi. Buni oldini oliş maqsadida Italiyada 17— 18-a.larda eng yaxşi X.o.ga ega öğil bolalar ba'zan biçilgan. X.o. xususiyatlari uning jarangdorligi, şiradorligi, uzok, sadolanişi va kuçliligiga boğliq. Odatda, maşq qildirilmagan ovoz va professional X.o. böladi. Har bir X.o. tabiiy xususiyatlarga qarab, operakonsert, kamer, estrada yoki an'anaviy mumtoz aşulalari ijroçiligiga muvofiqlaştirilib, tarbiyalanişi mumkin. X.o. sadosining ravon, tekis yoki, aksinça, sikilib çiqişi aşulaçilik usullariga ham boglik (Q Xonandalik uslubi).
X.o. diapazoni bir neçta registrga ajratiladi. Turli registrdagi tovuşlar har xil tembr va yangroqlikka ega. Mas, erkaklar ovozining pastki diapazoni (kökrak registri) şirali va kuçli yangraydi, baland tovuşlar registri esa jarangli va quruqroq sadolanadi. Ayollar ovozi esa pastki tovuşlar (kökrak registri), markaziy (örta balandlikdagi) va baland tovuşlar registrlariga bölinadi. Professional X.o. diapazoni 2 oktavaga ega bölişi, registrlar örtasidagi tovuşlar esa tekis sadolanişi kerak.
X.o. yöğon-ingiçkaligiga va şiradorligiga qarab Yevropa xonandaligida 6 turga bölinadi. Ayollar X.o. — soprano, metssosoprano va kontralto, erkaklar X.o. — tenor, bariton va bas. Erkak ovozlaridan nisbatan baland va oçiqroq yangraydiganlari lirik, yöğon va quyuqroq eşitiladigan ovozlar dramatik turlarga ajratiladi (mas, lirik tenor). Özbek milliy xonandaligida tovuşlar kölami keng, salobatli kuçga ega «nor ovoz», barça pardalarda aniq eşitiladigan «jarangdor kuvrak ovoz», şuningdek, «tik ovoz», «pang ovoz», «xasta işkami ovoz» kabi tuşunçalar qöllaniladi.
X.o. sadosi, köpinça, söz talaffuz etilişi bilan boğliq. Ijrosida badiiy matnni tinglovçilarga ravşan qilib yetkazişda, xususan, unli tovuşlarni anik, aytiş va X.o.ni nutq intonatsiyasi unsurlari bilan uzviy boglay oliş muhim ahamiyatga ega.
Ad.:Mamadaliyev F., Milliy musiqa ijroçiligi masalalari, T., 2001.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОНАНДА ОВОЗИ — одамнинг овоз аъзолари ёрдамида мусиқали товушларни ҳосил қилиш қобилияти. Мусиқа уқуви ривожи натижасида болалик давридан қарор топади; олчтда, 13 ёшида етилиб, тўлиқ ҳажми (1,5 октава) га эришади. Уғил болалар Х.о. расталик давридан кейин бир октава пасайиб йўғонлашади, ўзгаради, баъзан хонандалик хусусиятлари ҳам йўқолади. Буни олдини олиш мақсадида Италияда 17— 18-а.ларда энг яхши Х.о.га эга ўғил болалар баъзан бичилган. Х.о. хусусиятлари унинг жарангдорлиги, ширадорлиги, узок, садоланиши ва кучлилигига боғлиқ. Одатда, машқ қилдирилмаган овоз ва профессионал Х.о. бўлади. Ҳар бир Х.о. табиий хусусиятларга қараб, операконцерт, камер, эстрада ёки анъанавий мумтоз ашулалари ижрочилигига мувофиқлаштирилиб, тарбияланиши мумкин. Х.о. садосининг равон, текис ёки, аксинча, сикилиб чиқиши ашулачилик усулларига ҳам боглик (Қ Хонандалик услуби).
Х.о. диапазони бир нечта регистрга ажратилади. Турли регистрдаги товушлар ҳар хил тембр ва янгроқликка эга. Мас, эркаклар овозининг пастки диапазони (кўкрак регистри) ширали ва кучли янграйди, баланд товушлар регистри эса жарангли ва қуруқроқ садоланади. Аёллар овози эса пастки товушлар (кўкрак регистри), марказий (ўрта баландликдаги) ва баланд товушлар регистрларига бўлинади. Профессионал Х.о. диапазони 2 октавага эга бўлиши, регистрлар ўртасидаги товушлар эса текис садоланиши керак.
Х.о. йўғон-ингичкалигига ва ширадорлигига қараб Европа хонандалигида 6 турга бўлинади. Аёллар Х.о. — сопрано, меццосопрано ва контральто, эркаклар Х.о. — тенор, баритон ва бас. Эркак овозларидан нисбатан баланд ва очиқроқ янграйдиганлари лирик, йўғон ва қуюқроқ эшитиладиган овозлар драматик турларга ажратилади (мас, лирик тенор). Ўзбек миллий хонандалигида товушлар кўлами кенг, салобатли кучга эга «нор овоз», барча пардаларда аниқ эшитиладиган «жарангдор куврак овоз», шунингдек, «тик овоз», «панг овоз», «хаста ишками овоз» каби тушунчалар қўлланилади.
Х.о. садоси, кўпинча, сўз талаффуз этилиши билан боғлиқ. Ижросида бадиий матнни тингловчиларга равшан қилиб етказишда, хусусан, унли товушларни аник, айтиш ва Х.о.ни нутқ интонацияси унсурлари билан узвий боглай олиш муҳим аҳамиятга эга.
Ад.:Мамадалиев Ф., Миллий мусиқа ижрочилиги масалалари, Т., 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.