Xonbandi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 183-b. — ziyouz.com
Xonbandi — qad. suv ombori (10-a.). Hoz. Jizzax viloyati Foriş tumani markazidan 12—15 km şim.da, Pasttoğ darasi içiga qurilgan. X. Nurota toğidan oqib çiqadigan Osmonsoy va Ilonçisoyttt sel suvlarini jamğarib, yozda ekinlarni suğoriş uçun barpo etilgan. X. töğoni granit toşlar va suvga çidamli maxsus qorişmalardan işlangan. Töğonning bal. 15,25 m, uzunligi ustki qismida 51,57 m, asosida 24,35 m. X.ning uz. 1,5 km, eni töğon oldida 52 m, dara oğzida 200 m ga va suv siğimi esa 1 mln. 600 ming m3 ga teng bölgan. X. tufayli Qizilqumning Mirzaçöl bilan tutaşgan çegarasida taxm. 1,5 ming ga yer maydoni özlaştirilgan. Suv omboridan 6 km şim.da mustahkam rabot qad kötargan, uning xarobalari Kaltepa deb yuritiladi. Kaltepada olib borilgan arxeologik tekşirişlar bu kiçik vohaning 10-a. da obod etilib, 12-a. oxirlarigaça hayet davom etganini aniqlab berdi. Suvni çiqariş uçun X. inşootining ğarbiy çekkasida 9 ta quvur örnatilgan. Ular oqib çiqadigan suvning dinamik ta'siriga qarşi konussimon qilib işlangan.
X. töğonning matematik ölçovlariga qaraganda uni bino qilgan 10-a. irrigatorlari mazkur inşootni qurişda töğon oldiga töplanadigan 16 m çuqurliqdagi suvning vertikal bosim kuçini hamda inşootni ağdaruvçi gorizontal kuçni aniq muhandislik hisobi asosida belgilab çiqqanlar. Şuning uçun ham X. töğonining asosi yuqori qismiga nisbatan 4 baravar qilib işlangan (qalinligi ostida 8 m, yuqorisida 2 m ga teng). Töğon maxsus loyiha asosida bino qilingan.
Ad.: Husanxöjayev 3. X., Gidrotexnika inşootlari, T., 1968; Muhammadjonov A. R., Qadimgi suv inşootlari tarixidan,T., 1968; Muhammadjonov A. R., Özbekistonning qadimgi gidrotexnika inşootlari, T., 1997.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОНБАНДИ — қад. сув омбори (10-а.). Ҳоз. Жиззах вилояти Фориш тумани марказидан 12—15 км шим.да, Пасттоғ дараси ичига қурилган. X. Нурота тоғидан оқиб чиқадиган Осмонсой ва Илончисойттт сел сувларини жамғариб, ёзда экинларни суғориш учун барпо этилган. X. тўғони гранит тошлар ва сувга чидамли махсус қоришмалардан ишланган. Тўғоннинг бал. 15,25 м, узунлиги устки қисмида 51,57 м, асосида 24,35 м. Х.нинг уз. 1,5 км, эни тўғон олдида 52 м, дара оғзида 200 м га ва сув сиғими эса 1 млн. 600 минг м3 га тенг бўлган. X. туфайли Қизилқумнинг Мирзачўл билан туташган чегарасида тахм. 1,5 минг га ер майдони ўзлаштирилган. Сув омборидан 6 км шим.да мустаҳкам работ қад кўтарган, унинг харобалари Калтепа деб юритилади. Калтепада олиб борилган археологик текширишлар бу кичик воҳанинг 10-а. да обод этилиб, 12-а. охирларигача ҳает давом этганини аниқлаб берди. Сувни чиқариш учун X. иншоотининг ғарбий чеккасида 9 та қувур ўрнатилган. Улар оқиб чиқадиган сувнинг динамик таъсирига қарши конуссимон қилиб ишланган.
X. тўғоннинг математик ўлчовларига қараганда уни бино қилган 10-а. ирригаторлари мазкур иншоотни қуришда тўғон олдига тўпланадиган 16 м чуқурлиқдаги сувнинг вертикал босим кучини ҳамда иншоотни ағдарувчи горизонтал кучни аниқ муҳандислик ҳисоби асосида белгилаб чиққанлар. Шунинг учун ҳам X. тўғонининг асоси юқори қисмига нисбатан 4 баравар қилиб ишланган (қалинлиги остида 8 м, юқорисида 2 м га тенг). Тўғон махсус лойиҳа асосида бино қилинган.
Ад.: Ҳусанхўжаев 3. X., Гидротехника иншоотлари, Т., 1968; Муҳаммаджонов А. Р., Қадимги сув иншоотлари тарихидан,Т., 1968; Муҳаммаджонов А. Р., Ўзбекистоннинг қадимги гидротехника иншоотлари, Т., 1997.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.