Xonqa tumani

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 189–191-b. — ziyouz.com

Xonqa tumani XONQA TUMANI, Xorazm viloyatidatn tuman. 1926 y. 29 sent. da taşkil etilgan. 1962 y. 24 dek.da Yangiariqtumanigaqöşilgan. 1973 y. 26dek. da qayta tuzilgan. Tuman viloyatning şim.ğarbiy va ğarbiy qismida Urganç tumani, jan.ğarbda Xiva va Yangiariq tumanlari, jan. va jan.şarqda Boğot tumanlari bilan çegaradoş. Mayd. 0,43 ming km2. Aholisi 137,5 ming kişi (2004). Tumanda 1 şaharça (Xonqa), 10 tuman fuqarolari yiğini (Amudaryo, Jirmiz, Madir, Navxos, Namuna, Olaja, Sarapoyon, Tomadurğodik, Qirqyop, Qoraqoş) bor. Markazi — Xonqa şaharçasi.

Tabiati. Tuman hududi Amudaryoning çap sohilidagi pasttekislikda joylaşgan, örtaça bal. 100 m. Bu joylar Amudaryoning qad. deltasi bölib, hoz. ham özanini özgartirib turadigan juda köp daryo tarmoqlari mavjud. Iqlimi keskin kontinental, qişi sovuq. Arktika havosi kirib kelganda, tra keskin pasayib ketadi. Yillik örtaça tra 11°, yanv.ning örtaça trasi —5,1°, iyulniki 27,3°. Eng yuqori tra 43°, eng past tra —32°. Vegetatsiya davri 201 kun. Yiliga örtaça 80—100 mm yoğin tuşadi. Tumanning yonidan Amudaryo, tuman hududidan Şovot, Polvonyop, Kulobod, Xonqaarna, Urgançarna, Olaja va b. magistral kanal va ariklar oqib ötadi. Tuproği serunum, daryo oqizib keltirgan qum va gildan paydo bölgan allyuvial, çölqum ötloqi, ötloqibotqoq tuproqlar taşkil etadi. Yovvoyi ösimliklardan çiy, qamiş, qöğa, qöytikan, rövak, buğdoyiq, ajriq, yantoq, qorabaroq, oqboş, şöra, peçaköt, yulğun, turanğil, terak, tol, jiyda va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan börsiq, yumronqoziq, quyon, çiyaböri, toşbaqa, kaltakesaklar; quşlardan bir neça xil ördak, kulrang ğoz, qöton, birqozon, inuya, möylovli çittak, dehqon çumçuq, oq qanotli qizilişton, sassiqpopişak, zarğaldoq, tustovuq va b. köp. Baliqlardan oq amur, döng peşona, karp, sazan, laqqabaliq va b. bor.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, qoraqalpoq, rus, turkman, tatar va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 319,8 kişi (2004). Şahar aholisi 33,6 ming kişi, qişloq aholisi 103,9 ming kişi (2004).

Xöjaligi. Tuman iqtisodiyoti, asosan, q.x. işlab çiqarişiga ixtisoslaşgan. Paxtaçilik, ğallaçilik, çorvaçilik, ipakçilik, sabzavotçilik, polizçilik, boğdorçilik rivojlangan. Xonqa qad.dan kulolçilik buyumlari bilan maşhur. R. Matçonovlar yaratgan kulollik buyumlari xorij muzeylarida namoyiş etilmoqda. Tumanda yirik, örta, kiçik korxona va mikrofirmalar faoliyat körsatadi. Paxta tozalaş, ğişt zavodlari, «Xonqaguruç», don mahsulotlari ktlari, MTP, quriliş taşkilotlari, avtokorxona va b. işlab turibdi. Özbekiston—Italiya «Meva» konservalaş qöşma korxonasi faoliyat körsatadi. Dehqon bozori, 250 savdo, 228 maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari bor.

X.t.da 9 şirkat, 400 dan ziyod fermer xöjaligi, ijara xöjaligi mavjud. Umumiy ekin mayd. 24,7 ming ga, şundan 10,4 ming ga yerga paxta, 9,7 ming ga yerga don, 342 ga yerga kartoşka, 987 ga yerga sabzavot ekinlari ekiladi (2004). Şuningdek, poliz mahsulotlari, yemxaşak ham yetiştiriladi. Tumanning Navxos qişloğida Özbekiston FA ga qaraşli paxtaçilik tajriba dalasi mavjud. Jamoa va şaxsiy xöjaliklarda 60,4 ming qoramol (şu jumladan, 22,6 ming sigir), 17 ming qöy va eçki, 140 mingdan ziyod parranda boqiladi (2004).

2003/04 öquv yilida 51 umumiy ta'lim maktabida 34,2 mingdan ziyod öquvçi ta'lim oldi. 4 kasb-hunar kolleji, 3 iqtidorli bolalar maktabi işlab turibdi (2004). Markaziy kutubxona va uning tarmoqlari (31 mingdan ziyod asar), 13 madaniyat uyi, «Jayxun» qöğirçoq teatri, «Dilorom», «Sarapoyon gullari» aşula va raqs dastalari, ölkaşunoslik muzeyi faoliyat körsatadi. Madaniyat va istirohat boği, Alişer Navoiy xotirasiga bağişlangan adabiyot boğmuzeyi bor. Stadion, 38 sport zali, futbol, voleybol, basketbol maydonlari va b. sport inşootlari mavjud. 2 kasalxona (470 örin), tuğruqxona, 2 tiş davolaş, kattalar poliklinikalari, 20 feldşerakuşerlik punkta, 3 qişloq ambulatoriyasi, 13 qişloq vraçlik punkti, dorixonalar va b. tibbiy muassasalarda 270 vraç, 1019 örta tibbiy xodim işlaydi (2004). «Xonqa» va «Avtomobilçi» sanatoriylari bor.

Tuman hududidan Urganç — Toşkent avtomobil trakti, Toşkent — Urganç — Volgograd — Moskva xalqaro t.y. ötgan. Xonqadan Urganç, Boğot, Hazorasp, Törtköl va b. şaxar va aholi punktlariga avtobus va marşrutli taksilar qatnaydi. Me'moriy yodgorliklaridan Sayd ota masjidi va maqbarasi, Gavdonboy uyi (1910—14 y.lar; 1994 y.da ta'mirlangan) saklangan. 1931 y.dan «Xonqa hayoti» (avvalgi nomlari «Quriliş», «Maş'al») tuman gaz. naşr etiladi (adadi 1000).

Ad.: Fateyev A. A., Xankinskaya volost, 1926; Xonqa tarixi, Urganç, 1995.

Komil Nurjonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХОНҚА ТУМАНИ, Хоразм вилоятидатн туман. 1926 й. 29 сент. да ташкил этилган. 1962 й. 24 дек.да Янгиариқтуманигақўшилган. 1973 й. 26дек. да қайта тузилган. Туман вилоятнинг шим.ғарбий ва ғарбий қисмида Урганч тумани, жан.ғарбда Хива ва Янгиариқ туманлари, жан. ва жан.шарқда Боғот туманлари билан чегарадош. Майд. 0,43 минг км2. Аҳолиси 137,5 минг киши (2004). Туманда 1 шаҳарча (Хонқа), 10 туман фуқаролари йиғини (Амударё, Жирмиз, Мадир, Навхос, Намуна, Олажа, Сарапоён, Томадурғодик, Қирқёп, Қорақош) бор. Маркази — Хонқа шаҳарчаси.

Табиати. Туман ҳудуди Амударёнинг чап соҳилидаги пасттекисликда жойлашган, ўртача бал. 100 м. Бу жойлар Амударёнинг қад. дельтаси бўлиб, ҳоз. ҳам ўзанини ўзгартириб турадиган жуда кўп дарё тармоқлари мавжуд. Иқлими кескин континентал, қиши совуқ. Арктика ҳавоси кириб келганда, тра кескин пасайиб кетади. Йиллик ўртача тра 11°, янв.нинг ўртача траси —5,1°, июлники 27,3°. Энг юқори тра 43°, энг паст тра —32°. Вегетация даври 201 кун. Йилига ўртача 80—100 мм ёғин тушади. Туманнинг ёнидан Амударё, туман ҳудудидан Шовот, Полвонёп, Кулобод, Хонқаарна, Урганчарна, Олажа ва б. магистрал канал ва ариклар оқиб ўтади. Тупроғи серунум, дарё оқизиб келтирган қум ва гилдан пайдо бўлган аллювиал, чўлқум ўтлоқи, ўтлоқиботқоқ тупроқлар ташкил этади. Ёввойи ўсимликлардан чий, қамиш, қўға, қўйтикан, рўвак, буғдойиқ, ажриқ, янтоқ, қорабароқ, оқбош, шўра, печакўт, юлғун, туранғил, терак, тол, жийда ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан бўрсиқ, юмронқозиқ, қуён, чиябўри, тошбақа, калтакесаклар; қушлардан бир неча хил ўрдак, кулранг ғоз, қўтон, бирқозон, инуя, мўйловли читтак, деҳқон чумчуқ, оқ қанотли қизилиштон, сассиқпопишак, зарғалдоқ, тустовуқ ва б. кўп. Балиқлардан оқ амур, дўнг пешона, карп, сазан, лаққабалиқ ва б. бор.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, қорақалпоқ, рус, туркман, татар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 319,8 киши (2004). Шаҳар аҳолиси 33,6 минг киши, қишлоқ аҳолиси 103,9 минг киши (2004).

Хўжалиги. Туман иқтисодиёти, асосан, қ.х. ишлаб чиқаришига ихтисослашган. Пахтачилик, ғаллачилик, чорвачилик, ипакчилик, сабзавотчилик, полизчилик, боғдорчилик ривожланган. Хонқа қад.дан кулолчилик буюмлари билан машҳур. Р. Матчоновлар яратган кулоллик буюмлари хориж музейларида намойиш этилмоқда. Туманда йирик, ўрта, кичик корхона ва микрофирмалар фаолият кўрсатади. Пахта тозалаш, ғишт заводлари, «Хонқагуруч», дон маҳсулотлари ктлари, МТП, қурилиш ташкилотлари, автокорхона ва б. ишлаб турибди. Ўзбекистон—Италия «Мева» консервалаш қўшма корхонаси фаолият кўрсатади. Деҳқон бозори, 250 савдо, 228 маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари бор.

Х.т.да 9 ширкат, 400 дан зиёд фермер хўжалиги, ижара хўжалиги мавжуд. Умумий экин майд. 24,7 минг га, шундан 10,4 минг га ерга пахта, 9,7 минг га ерга дон, 342 га ерга картошка, 987 га ерга сабзавот экинлари экилади (2004). Шунингдек, полиз маҳсулотлари, емхашак ҳам етиштирилади. Туманнинг Навхос қишлоғида Ўзбекистон ФА га қарашли пахтачилик тажриба даласи мавжуд. Жамоа ва шахсий хўжаликларда 60,4 минг қорамол (шу жумладан, 22,6 минг сигир), 17 минг қўй ва эчки, 140 мингдан зиёд парранда боқилади (2004).

2003/04 ўқув йилида 51 умумий таълим мактабида 34,2 мингдан зиёд ўқувчи таълим олди. 4 касб-ҳунар коллежи, 3 иқтидорли болалар мактаби ишлаб турибди (2004). Марказий кутубхона ва унинг тармоқлари (31 мингдан зиёд асар), 13 маданият уйи, «Жайхун» қўғирчоқ театри, «Дилором», «Сарапоён гуллари» ашула ва рақс дасталари, ўлкашунослик музейи фаолият кўрсатади. Маданият ва истироҳат боғи, Алишер Навоий хотирасига бағишланган адабиёт боғмузейи бор. Стадион, 38 спорт зали, футбол, волейбол, баскетбол майдонлари ва б. спорт иншоотлари мавжуд. 2 касалхона (470 ўрин), туғруқхона, 2 тиш даволаш, катталар поликлиникалари, 20 фельдшеракушерлик пункта, 3 қишлоқ амбулаторияси, 13 қишлоқ врачлик пункти, дорихоналар ва б. тиббий муассасаларда 270 врач, 1019 ўрта тиббий ходим ишлайди (2004). «Хонқа» ва «Автомобилчи» санаторийлари бор.

Туман ҳудудидан Урганч — Тошкент автомобиль тракти, Тошкент — Урганч — Волгоград — Москва халқаро т.й. ўтган. Хонқадан Урганч, Боғот, Ҳазорасп, Тўрткўл ва б. шахар ва аҳоли пунктларига автобус ва маршрутли таксилар қатнайди. Меъморий ёдгорликларидан Сайд ота масжиди ва мақбараси, Гавдонбой уйи (1910—14 й.лар; 1994 й.да таъмирланган) сакланган. 1931 й.дан «Хонқа ҳаёти» (аввалги номлари «Қурилиш», «Машъал») туман газ. нашр этилади (адади 1000).

Ад.: Фатеев А. А., Ханкинская волость, 1926; Хонқа тарихи, Урганч, 1995.

Комил Нуржонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.