Xonqizi qönğizlari
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 191–192-b. — ziyouz.com
Xonqizi qönğizlari XONQIZI QÖNĞIZLARI, koksinellidlar (Coccinellidae) — asosan, yirtqiç qönğizlar oilasi. X.q.ning tana uz. 3—7 mm, usti dömboq. Köpçilik turlari yorqin tusda bölib, odatda, ustqanotlarida çiziq va doğlar bor. Tuxumi köpinça töq sariq, 20—25 tasini töptöp qilib qöyadi. Qurtlari serharakat, ösimliklarda oçiq hayot keçiradi. Köpgina X.q. — yirtqiç entomofag. Qönğiz va liçinkalari ösimlik bitlari, örgimçakkanalar, koksidlar, barg burgalari, kanalar va b. bilan oziklanadi. Faqatgina Epilachninae kenja oilasi va Bulae Muls. uruğiga mansub ba'zi turlari ösimlikxör bölib, zarar keltiradi. X.q.ning 2 mingga yaqin turi ma'lum; jumladan, Özbekistonning suğoriladigan dehqonçilik mintaqalarida 40 ga yaqin turi tarqalgan. Ekinlar biotsenozida yetti nuktali X.q. (C.septempunctata L.); ikki nuktali X.q. (Adaliabipunctata L.) va b., şuningdek, keng tarqalgan akarifag — örgimçakkana kuşandasi — nuktali stetorus (Stethorus punctillum Ws.) katta ahamiyatga ega. Bitta qönğizi bir kunda 50—100, liçinkasi esa 85 taça ösimlik bitini yeydi. X.q. dan ösimliklarni zararkunandalardan biologik himoya usulida foydalaniladi. Buning uçun qönğizlarni yiğib, ösimlik bitlari koloniyasiga qöyib yuboriladi. X.q. ni söruvçi zararkunandalarga qarşi 1:20 nisbatda tarqatilsa, kimyoviy vositalardan foydalanmaslik ham mumkin.
Özbekistonda poliz X.q. (Epilachna chrysomelina F.) va 19 nuqtali lavlagi X.q. (Bulae lichatchovi) ekinlarga zarar keltiradi. Ularga qarşi xlorofos (1,5 kg/ga), karbofos (1—1,5 kg/ga) va b. insektitsidlarning suvli emulsiyasi sepiladi.
Şomil Xöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОНҚИЗИ ҚЎНҒИЗЛАРИ, кокцинеллидлар (Coccinellidae) — асосан, йиртқич қўнғизлар оиласи. Х.қ.нинг тана уз. 3—7 мм, усти дўмбоқ. Кўпчилик турлари ёрқин тусда бўлиб, одатда, устқанотларида чизиқ ва доғлар бор. Тухуми кўпинча тўқ сариқ, 20—25 тасини тўптўп қилиб қўяди. Қуртлари серҳаракат, ўсимликларда очиқ ҳаёт кечиради. Кўпгина Х.қ. — йиртқич энтомофаг. Қўнғиз ва личинкалари ўсимлик битлари, ўргимчакканалар, кокцидлар, барг бургалари, каналар ва б. билан озикланади. Фақатгина Epilachninae кенжа оиласи ва Bulae Muls. уруғига мансуб баъзи турлари ўсимликхўр бўлиб, зарар келтиради. Х.қ.нинг 2 мингга яқин тури маълум; жумладан, Ўзбекистоннинг суғориладиган деҳқончилик минтақаларида 40 га яқин тури тарқалган. Экинлар биоценозида етти нуктали Х.қ. (C.septempunctata L.); икки нуктали Х.қ. (Adaliabipunctata L.) ва б., шунингдек, кенг тарқалган акарифаг — ўргимчаккана кушандаси — нуктали стеторус (Stethorus punctillum Ws.) катта аҳамиятга эга. Битта қўнғизи бир кунда 50—100, личинкаси эса 85 тача ўсимлик битини ейди. Х.қ. дан ўсимликларни зараркунандалардан биологик ҳимоя усулида фойдаланилади. Бунинг учун қўнғизларни йиғиб, ўсимлик битлари колониясига қўйиб юборилади. Х.қ. ни сўрувчи зараркунандаларга қарши 1:20 нисбатда тарқатилса, кимёвий воситалардан фойдаланмаслик ҳам мумкин.
Ўзбекистонда полиз Х.қ. (Epilachna chrysomelina F.) ва 19 нуқтали лавлаги Х.қ. (Bulae lichatchovi) экинларга зарар келтиради. Уларга қарши хлорофос (1,5 кг/га), карбофос (1—1,5 кг/га) ва б. инсектицидларнинг сувли эмульсияси сепилади.
Шомил Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.